कनकधारा स्तोत्रम्

Kanakadhara Stotram — The Stream of Gold

संपूर्ण पाठ · Complete Kanakadhara Stotram Stotra Lyrics

अङ्गं हरेः पुलकभूषणमाश्रयन्तीभृङ्गाङ्गनेव मुकुलाभरणं तमालम् ।अङ्गीकृताखिलविभूतिरपाङ्गलीलामाङ्गल्यदास्तु मम मङ्गलदेवतायाः ॥१॥

angam hareh pulakabhushanamashrayantibhringanganeva mukulabharanam tamalam |angikrutakhilavibhutirapangalilamangalyadastu mama mangaladevatayah ||1||

भावार्थ
पहिल्याच श्लोकात संपूर्ण स्तोत्राची मागणी ठरून जाते. शंकराचार्य लक्ष्मीला मागत नाहीत — ते तिच्या *कटाक्षाला* मागतात. भ्रमरी जशी मोहरलेल्या तमालवृक्षाला बिलगते, तशी लक्ष्मीची दृष्टी हरीच्या रोमांचित अंगावर खिळलेली आहे; ती दृष्टी क्षणभर वळावी, एवढेच मागणे. 'अपाङ्ग' म्हणजे डोळ्याचा कोपरा — पूर्ण नजर नव्हे. पुढील एकवीस श्लोकांत हाच शब्द पुन्हा पुन्हा येतो, आणि तोच या स्तोत्राचा गाभा आहे.

मुग्धा मुहुर्विदधती वदने मुरारेःप्रेमत्रपाप्रणिहितानि गतागतानि ।माला दृशोर्मधुकरीव महोत्पले यासा मे श्रियं दिशतु सागरसम्भवायाः ॥२॥

mugdha muhurvidadhati vadane murarehprematrapapranihitani gatagatani |mala drushormadhukariva mahotpale yasa me shriyam dishatu sagarasambhavayah ||2||

भावार्थ
प्रेम आणि लाज यांच्यामध्ये तिची नजर मुरारीच्या मुखाकडे जाते आणि परत फिरते — 'गतागत'. मोठ्या कमळावर घिरट्या घालणाऱ्या भ्रमरीसारखी. हे वर्णन केवळ शृंगारिक नाही: लक्ष्मी स्थिर राहत नाही, ती येते आणि जाते, हेच तिचे स्वरूप. जो हे ओळखतो, तो संपत्तीला धरून ठेवण्याचा हट्ट करत नाही.

आमीलिताक्षमधिगम्य मुदा मुकुन्दम्आनन्दकन्दमनिमेषमनङ्गतन्त्रम् ।आकेकरस्थितकनीनिकपक्ष्मनेत्रंभूत्यै भवेन्मम भुजङ्गशयाङ्गनायाः ॥३॥

amilitakshamadhigamya muda mukundamanandakandamanimeshamanangatantram |akekarasthitakaninikapakshmanetrambhutyai bhavenmama bhujangashayanganayah ||3||

बाह्वन्तरे मधुजितः श्रितकौस्तुभे याहारावलीव हरिनीलमयी विभाति ।कामप्रदा भगवतोऽपि कटाक्षमालाकल्याणमावहतु मे कमलालयायाः ॥४॥

bahvantare madhujitah shritakaustubhe yaharavaliva harinilamayi vibhati |kamaprada bhagavato'pi katakshamalakalyanamavahatu me kamalalayayah ||4||

भावार्थ
तिच्या कटाक्षांची रांग विष्णूच्या वक्षःस्थळावर इंद्रनील मण्यांच्या हारासारखी शोभते. लक्षात घेण्यासारखा शब्द 'भगवतोऽपि' — *भगवंतालाही* ती कामना पुरवणारी. देवाला ज्याची इच्छा होते, तेच मी मागतो आहे: हा युक्तिवाद पुढे सहाव्या श्लोकातही येतो.

कालाम्बुदालिललितोरसि कैटभारेःधाराधरे स्फुरति या तडिदङ्गनेव ।मातुः समस्तजगतां महनीयमूर्तिःभद्राणि मे दिशतु भार्गवनन्दनायाः ॥५॥

kalambudalilalitorasi kaitabharehdharadhare sphurati ya tadidanganeva |matuh samastajagatam mahaniyamurtihbhadrani me dishatu bhargavanandanayah ||5||

प्राप्तं पदं प्रथमतः खलु यत्प्रभावात्माङ्गल्यभाजि मधुमाथिनि मन्मथेन ।मय्यापतेत्तदिह मन्थरमीक्षणार्धंमन्दालसं च मकरालयकन्यकायाः ॥६॥

praptam padam prathamatah khalu yatprabhavatmangalyabhaji madhumathini manmathena |mayyapatettadiha mantharamikshanardhammandalasam cha makaralayakanyakayah ||6||

विश्वामरेन्द्रपदविभ्रमदानदक्षम्आनन्दहेतुरधिकं मुरविद्विषोऽपि ।ईषन्निषीदतु मयि क्षणमीक्षणार्धम्इन्दीवरोदरसहोदरमिन्दिरायाः ॥७॥

vishvamarendrapadavibhramadanadakshamanandaheturadhikam muravidvisho'pi |ishannishidatu mayi kshanamikshanardhamindivarodarasahodaramindirayah ||7||

भावार्थ
मागणीचे माप इथे सर्वात लहान होते: 'क्षणम् ईक्षणार्धम्' — एका क्षणापुरता, अर्धा कटाक्ष. आणि तोच कटाक्ष इंद्रपद देण्यास समर्थ आहे. जितके मागणे लहान, तितका दात्याचा मोठेपणा उठून दिसतो — ही या स्तोत्राची सतत चालणारी युक्ती.

इष्टा विशिष्टमतयोऽपि यया दयार्द्रदृष्ट्यात्रिविष्टपपदं सुलभं लभन्ते ।दृष्टिः प्रहृष्टकमलोदरदीप्तिरिष्टांपुष्टिं कृषीष्ट मम पुष्करविष्टरायाः ॥८॥

ishta vishishtamatayo'pi yaya dayardradrushtyatrivishtapapadam sulabham labhante |drushtih prahrushtakamalodaradiptirishtampushtim krushishta mama pushkaravishtarayah ||8||

दद्याद्दयानुपवनो द्रविणाम्बुधाराम्अस्मिन्नकिंचनविहंगशिशौ विषण्णे ।दुष्कर्मघर्ममपनीय चिराय दूरंनारायणप्रणयिनीनयनाम्बुवाहः ॥९॥

dadyaddayanupavano dravinambudharamasminnakinchanavihangashishau vishanne |dushkarmagharmamapaniya chiraya duramnarayanapranayininayanambuvahah ||9||

भावार्थ
हा या स्तोत्रातील सर्वात प्रसिद्ध श्लोक, आणि सुवर्णवृष्टीची कथा याच्याशी जोडली जाते. रूपक पूर्ण बांधलेले आहे: तिचे नयन हे मेघ, दया हा त्यांना ढकलणारा वारा, संपत्ती ही धारा, आणि याचक हा तहानलेला चातकाचा पिल्लू. पिल्लू पाणी मागत नाही — ते फक्त दिसते. दुष्कर्माचा उन्हाळा दूर सारला की वृष्टी आपोआप होते.

गीर्देवतेति गरुडध्वजसुन्दरीतिशाकम्भरीति शशिशेखरवल्लभेति ।सृष्टिस्थितिप्रलयकेलिषु संस्थितायैतस्यै नमस्त्रिभुवनैकगुरोस्तरुण्यै ॥१०॥

girdevateti garudadhvajasundaritishakambhariti shashishekharavallabheti |srushtisthitipralayakelishu samsthitayaitasyai namastribhuvanaikagurostarunyai ||10||

भावार्थ
इथे स्तोत्र वळण घेते. आतापर्यंत वर्णन होते; आता नमस्कार सुरू होतो — आणि पहिल्याच नमस्कारात ती सरस्वती, लक्ष्मी, शाकंभरी आणि पार्वती एकाच वेळी आहे. सृष्टी, स्थिती आणि प्रलय ही तिची 'केळी' — खेळ. एका देवतेची अनेक नावे नव्हेत; अनेक नावांची एकच देवता.

श्रुत्यै नमोऽस्तु शुभकर्मफलप्रसूत्यैरत्यै नमोऽस्तु रमणीयगुणार्णवायै ।शक्त्यै नमोऽस्तु शतपत्रनिकेतनायैपुष्ट्यै नमोऽस्तु पुरुषोत्तमवल्लभायै ॥११॥

shrutyai namo'stu shubhakarmaphalaprasutyairatyai namo'stu ramaniyagunarnavayai |shaktyai namo'stu shatapatraniketanayaipushtyai namo'stu purushottamavallabhayai ||11||

भावार्थ
अकराव्या श्लोकापासून पंधराव्यापर्यंत 'नमोऽस्तु' हा शब्द वीस वेळा येतो — प्रत्येक चरणाच्या तोंडाशी. वर्णन संपले, वाक्यरचना संपली; उरला फक्त नमस्कार. मोठ्याने म्हटल्यावर हा भाग जपासारखा वाटतो, आणि तसाच तो म्हणायचा असतो.

नमोऽस्तु नालीकनिभाननायैनमोऽस्तु दुग्धोदधिजन्मभूम्यै ।नमोऽस्तु सोमामृतसोदरायैनमोऽस्तु नारायणवल्लभायै ॥१२॥

namo'stu nalikanibhananayainamo'stu dugdhodadhijanmabhumyai |namo'stu somamrutasodarayainamo'stu narayanavallabhayai ||12||

नमोऽस्तु हेमाम्बुजपीठिकायैनमोऽस्तु भूमण्डलनायिकायै ।नमोऽस्तु देवादिदयापरायैनमोऽस्तु शार्ङ्गायुधवल्लभायै ॥१३॥

namo'stu hemambujapithikayainamo'stu bhumandalanayikayai |namo'stu devadidayaparayainamo'stu sharngayudhavallabhayai ||13||

नमोऽस्तु देव्यै भृगुनन्दनायैनमोऽस्तु विष्णोरुरसि स्थितायै ।नमोऽस्तु लक्ष्म्यै कमलालयायैनमोऽस्तु दामोदरवल्लभायै ॥१४॥

namo'stu devyai bhrugunandanayainamo'stu vishnorurasi sthitayai |namo'stu lakshmyai kamalalayayainamo'stu damodaravallabhayai ||14||

नमोऽस्तु कान्त्यै कमलेक्षणायैनमोऽस्तु भूत्यै भुवनप्रसूत्यै ।नमोऽस्तु देवादिभिरर्चितायैनमोऽस्तु नन्दात्मजवल्लभायै ॥१५॥

namo'stu kantyai kamalekshanayainamo'stu bhutyai bhuvanaprasutyai |namo'stu devadibhirarchitayainamo'stu nandatmajavallabhayai ||15||

सम्पत्कराणि सकलेन्द्रियनन्दनानिसाम्राज्यदानविभवानि सरोरुहाक्षि ।त्वद्वन्दनानि दुरितोद्धरणोद्यतानिमामेव मातरनिशं कलयन्तु मान्ये ॥१६॥

sampatkarani sakalendriyanandananisamrajyadanavibhavani saroruhakshi |tvadvandanani duritoddharanodyatanimameva mataranisham kalayantu manye ||16||

भावार्थ
इथे एक सूक्ष्म पण मोठा फरक आहे. आधीचे श्लोक म्हणत होते 'तुझी दृष्टी माझ्यावर पडो'; हा श्लोक म्हणतो 'माझे तुला केलेले नमस्कारच माझा स्वीकार करोत'. मागणी भक्ताकडून देवीकडे न जाता, भक्ताच्या स्वतःच्या कृतीकडे वळते — नमस्कार हेच फळ.

यत्कटाक्षसमुपासनाविधिःसेवकस्य सकलार्थसम्पदः ।सन्तनोति वचनाङ्गमानसैःत्वां मुरारिहृदयेश्वरीं भजे ॥१७॥

yatkatakshasamupasanavidhihsevakasya sakalarthasampadah |santanoti vachanangamanasaihtvam murarihrudayeshvarim bhaje ||17||

सरसिजनिलये सरोजहस्तेधवलतमांशुकगन्धमाल्यशोभे ।भगवति हरिवल्लभे मनोज्ञेत्रिभुवनभूतिकरि प्रसीद मह्यम् ॥१८॥

sarasijanilaye sarojahastedhavalatamamshukagandhamalyashobhe |bhagavati harivallabhe manojnetribhuvanabhutikari prasida mahyam ||18||

दिग्घस्तिभिः कनककुम्भमुखावसृष्ट-स्वर्वाहिनीविमलचारुजलप्लुताङ्गीम् ।प्रातर्नमामि जगतां जननीमशेष-लोकाधिनाथगृहिणीममृताब्धिपुत्रीम् ॥१९॥

digghastibhih kanakakumbhamukhavasrushta-svarvahinivimalacharujalaplutangim |pratarnamami jagatam jananimashesha-lokadhinathagruhinimamrutabdhiputrim ||19||

भावार्थ
दिशांचे हत्ती सोन्याच्या कुंभांतून आकाशगंगेचे निर्मळ जल ओतत आहेत आणि त्या अभिषेकात ती न्हात आहे — गजलक्ष्मीचे शब्दचित्र, जे दाराच्या तोरणावर आणि दिवाळीच्या रांगोळीत आजही काढले जाते. 'प्रातः नमामि' — हा श्लोक सकाळचा आहे.

कमले कमलाक्षवल्लभे त्वंकरुणापूरतरङ्गितैरपाङ्गैः ।अवलोकय मामकिंचनानांप्रथमं पात्रमकृत्रिमं दयायाः ॥२०॥

kamale kamalakshavallabhe tvamkarunapuratarangitairapangaih |avalokaya mamakinchananamprathamam patramakrutrimam dayayah ||20||

भावार्थ
संपूर्ण स्तोत्राचा युक्तिवाद या एका ओळीत उभा राहतो: 'अकिंचनांमध्ये मी पहिला' — दारिद्र्य ही इथे तक्रार नाही, ती पात्रता आहे. आणि 'अकृत्रिमं' — हे दैन्य बेतलेले नाही, खरे आहे. ज्या घरात काहीच नव्हते तिथे उभे राहून हे स्तोत्र रचले गेले, ही कथा या शब्दानेच खरी वाटते.

फलश्रुति

स्तुवन्ति ये स्तुतिभिरमूभिरन्वहंत्रयीमयीं त्रिभुवनमातरं रमाम् ।गुणाधिका गुरुतरभाग्यभागिनोभवन्ति ते भुवि बुधभाविताशयाः ॥२१॥

stuvanti ye stutibhiramubhiranvahamtrayimayim tribhuvanamataram ramam |gunadhika gurutarabhagyabhaginobhavanti te bhuvi budhabhavitashayah ||21||

भावार्थ
फलश्रुतीत संपत्तीचे आश्वासन नाही, हे लक्षात घेण्यासारखे. जे रोज हे स्तोत्र म्हणतात ते 'गुणाधिक' होतात आणि 'बुधभावितaशय' — ज्ञानी लोकांच्या आदरास पात्र अशा मनाचे होतात. कनकाची धारा मागून सुरू झालेले स्तोत्र गुणांच्या वृद्धीवर संपते.

Kanakadhara Stotram विषयी · About this text

Kanakadhara Stotram (कनकधारा स्तोत्रम्) is Adi Shankaracharya's twenty-one-verse Sanskrit hymn to Mahalakshmi, recited for prosperity — especially on Fridays, through Navratri and at Diwali Lakshmi puja. By the account preserved at Kalady, Shankara as a young sannyasi went for bhiksha to a house so poor that the woman had nothing to give but one dried amla fruit; he composed this stotra on the spot, and Lakshmi is said to have rained golden amlas on the house — the kanaka-dhara, the stream of gold, that gives the hymn its name. Read the complete Kanakadhara Stotram lyrics below in Sanskrit, with easy Roman script and भावार्थ.

पाठभेद · Variant readings: printed editions of this stotra run to 18, 20, 21 or 22 verses, and the order of the नमोऽस्तु verses (११–१५) differs between them. This page follows the widely recited twenty-one-verse paath. Verse ८ is also read as दयार्द्रया दृष्ट्या in some editions, and verse १६ as दुरितोद्धरणोद्यतानि or दुरिताहरणोद्यतानि. If your family's paath differs, please use the feedback button at the foot of the page — we will record the variant.

अक्षर · Reading type

Applies to every page and is remembered on this device.

प्रतिमा · Save or share as an image

The complete Kanakadhara Stotram on one image — tap to open it full size, then press and hold to save, or forward it on WhatsApp. Free, no watermark.

Kanakadhara Stotram lyrics in Sanskrit — कनकधारा स्तोत्रम्, complete text
कनकधारा स्तोत्रम् — complete stotra lyrics

तुमचा अभिप्राय · Your feedback

चूक आढळली? पाठभेद आहे? कोणत्याही भाषेत लिहा — मराठी, हिंदी किंवा English.