श्री विष्णुसहस्रनाम स्तोत्रम्

Vishnu Sahasranama — The Thousand Names of Vishnu

संपूर्ण पाठ · Complete Vishnu Sahasranama Stotra Lyrics

ध्यानम्

शुक्लाम्बरधरं विष्णुं शशिवर्णं चतुर्भुजम्।प्रसन्नवदनं ध्यायेत्सर्वविघ्नोपशान्तये॥

shuklambaradharan vishnun shashivarnan chaturbhujam|prasannavadanan dhyayetsarvavighnopashantaye||

भावार्थ
शुभ्र वस्त्र धारण करणारा, चंद्रासारखा वर्ण, चतुर्भुज आणि प्रसन्न मुख — विघ्नांच्या शांतीसाठी असे ध्यान करावे. कोणत्याही पाठाची सुरुवात या श्लोकाने होते.

व्यासं वसिष्ठनप्तारं शक्तेः पौत्रमकल्मषम्।पराशरात्मजं वन्दे शुकतातं तपोनिधिम्॥व्यासाय विष्णुरूपाय व्यासरूपाय विष्णवे।नमो वै ब्रह्मनिधये वासिष्ठाय नमो नमः॥

vyasan vasishthanaptaran shakteh pautramakalmasham|parasharatmajan vande shukatatan taponidhim||vyasay vishnurupay vyasarupay vishnave|namo vai brahmanidhaye vasishthay namo namah||

भावार्थ
महाभारताचे रचयिते व्यास यांना वंदन — वसिष्ठांचे पणतू, शक्तीचे नातू, पराशरांचे पुत्र आणि शुकाचे पिता. "व्यासाय विष्णुरूपाय" — व्यास हेच विष्णुरूप. ग्रंथकाराला ग्रंथाच्या देवतेइतकाच मान.

शान्ताकारं भुजगशयनं पद्मनाभं सुरेशंविश्वाधारं गगनसदृशं मेघवर्णं शुभाङ्गम्।लक्ष्मीकान्तं कमलनयनं योगिभिर्ध्यानगम्यम्वन्दे विष्णुं भवभयहरं सर्वलोकैकनाथम्॥

shantakaran bhujagashayanan padmanabhan sureshanvishvadharan gaganasadrushan meghavarnan shubhangam|lakshmikantan kamalanayanan yogibhirdhyanagamyamvande vishnun bhavabhayaharan sarvalokaikanatham||

भावार्थ
शेषशय्येवर शांत पहुडलेला, पद्मनाभ, विश्वाचा आधार, आकाशासारखा व्यापक आणि मेघासारखा श्याम. भवभय हरणाऱ्या त्या विष्णूला वंदन. विष्णूच्या ध्यानश्लोकांपैकी सर्वाधिक म्हटला जाणारा.

सशङ्खचक्रं सकिरीटकुण्डलं सपीतवस्त्रं सरसीरुहेक्षणम्।सहारवक्षःस्थलशोभिकौस्तुभं नमामि विष्णुं शिरसा चतुर्भुजम्॥

sashankhachakran sakiritakundalan sapitavastran sarasiruhekshanam|saharavakshahsthalashobhikaustubhan namami vishnun shirasa chaturbhujam||

श्री विष्णुसहस्रनाम स्तोत्रम्

विश्वं विष्णुर्वषट्कारो भूतभव्यभवत्प्रभुः।भूतकृद्भूतभृद्भावो भूतात्मा भूतभावनः॥१॥

vishvan vishnurvashatkaro bhutabhavyabhavatprabhuh|bhutakrudbhutabhrudbhavo bhutatma bhutabhavanah||1||

भावार्थ
पहिलेच नाव "विश्वम्" — विश्व हेच त्याचे रूप. मग विष्णू (व्यापणारा), वषट्कार (यज्ञातील आवाहन), आणि भूत-भव्य-भवत्प्रभू म्हणजे भूतकाळ, भविष्य आणि वर्तमान या तिन्हींचा स्वामी. सहस्रनामाची सुरुवात अशी की पहिल्या ओळीतच काळ आणि अवकाश दोन्ही संपून जातात.

पूतात्मा परमात्मा च मुक्तानां परमा गतिः।अव्ययः पुरुषः साक्षी क्षेत्रज्ञोऽक्षर एव च॥२॥

putatma paramatma ch muktanan parama gatih|avyayah purushah sakshi kshetrajno'kshar ev ch||2||

भावार्थ
"मुक्तानां परमा गतिः" — मुक्तांची अंतिम गती. साक्षी आणि क्षेत्रज्ञ ही दोन नावे विशेष: तो पाहणारा आहे आणि देहरूपी क्षेत्र जाणणाराही तोच.

योगो योगविदां नेता प्रधानपुरुषेश्वरः।नारसिंहवपुः श्रीमान् केशवः पुरुषोत्तमः॥३॥

yogo yogavidan neta pradhanapurusheshvarah|narasinhavapuh shriman keshavah purushottamah||3||

सर्वः शर्वः शिवः स्थाणुर्भूतादिर्निधिरव्ययः।सम्भवो भावनो भर्ता प्रभवः प्रभुरीश्वरः॥४॥

sarvah sharvah shivah sthanurbhutadirnidhiravyayah|sambhavo bhavano bharta prabhavah prabhurishvarah||4||

स्वयम्भूः शम्भुरादित्यः पुष्कराक्षो महास्वनः।अनादिनिधनो धाता विधाता धातुरुत्तमः॥५॥

svayambhuh shambhuradityah pushkaraksho mahasvanah|anadinidhano dhata vidhata dhaturuttamah||5||

अप्रमेयो हृषीकेशः पद्मनाभोऽमरप्रभुः।विश्वकर्मा मनुस्त्वष्टा स्थविष्ठः स्थविरो ध्रुवः॥६॥

aprameyo hrushikeshah padmanabho'maraprabhuh|vishvakarma manustvashta sthavishthah sthaviro dhruvah||6||

अग्राह्यः शाश्वतः कृष्णो लोहिताक्षः प्रतर्दनः।प्रभूतस्त्रिककुब्धाम पवित्रं मङ्गलं परम्॥७॥

agrahyah shashvatah krushno lohitakshah pratardanah|prabhutastrikakubdham pavitran mangalan param||7||

ईशानः प्राणदः प्राणो ज्येष्ठः श्रेष्ठः प्रजापतिः।हिरण्यगर्भो भूगर्भो माधवो मधुसूदनः॥८॥

ishanah pranadah prano jyeshthah shreshthah prajapatih|hiranyagarbho bhugarbho madhavo madhusudanah||8||

ईश्वरो विक्रमी धन्वी मेधावी विक्रमः क्रमः।अनुत्तमो दुराधर्षः कृतज्ञः कृतिरात्मवान्॥९॥

ishvaro vikrami dhanvi medhavi vikramah kramah|anuttamo duradharshah krutajnah krutiratmavan||9||

सुरेशः शरणं शर्म विश्वरेताः प्रजाभवः।अहः संवत्सरो व्यालः प्रत्ययः सर्वदर्शनः॥१०॥

sureshah sharanan sharm vishvaretah prajabhavah|ahah sanvatsaro vyalah pratyayah sarvadarshanah||10||

अजः सर्वेश्वरः सिद्धः सिद्धिः सर्वादिरच्युतः।वृषाकपिरमेयात्मा सर्वयोगविनिःसृतः॥११॥

ajah sarveshvarah siddhah siddhih sarvadirachyutah|vrushakapirameyatma sarvayogavinihsrutah||11||

वसुर्वसुमनाः सत्यः समात्मा सम्मितः समः।अमोघः पुण्डरीकाक्षो वृषकर्मा वृषाकृतिः॥१२॥

vasurvasumanah satyah samatma sammitah samah|amoghah pundarikaksho vrushakarma vrushakrutih||12||

रुद्रो बहुशिरा बभ्रुर्विश्वयोनिः शुचिश्रवाः।अमृतः शाश्वतस्थाणुर्वरारोहो महातपाः॥१३॥

rudro bahushira babhrurvishvayonih shuchishravah|amrutah shashvatasthanurvararoho mahatapah||13||

सर्वगः सर्वविद्भानुर्विष्वक्सेनो जनार्दनः।वेदो वेदविदव्यङ्गो वेदाङ्गो वेदवित्कविः॥१४॥

sarvagah sarvavidbhanurvishvakseno janardanah|vedo vedavidavyango vedango vedavitkavih||14||

लोकाध्यक्षः सुराध्यक्षो धर्माध्यक्षः कृताकृतः।चतुरात्मा चतुर्व्यूहश्चतुर्दंष्ट्रश्चतुर्भुजः॥१५॥

lokadhyakshah suradhyaksho dharmadhyakshah krutakrutah|chaturatma chaturvyuhashchaturdanshtrashchaturbhujah||15||

भ्राजिष्णुर्भोजनं भोक्ता सहिष्णुर्जगदादिजः।अनघो विजयो जेता विश्वयोनिः पुनर्वसुः॥१६॥

bhrajishnurbhojanan bhokta sahishnurjagadadijah|anagho vijayo jeta vishvayonih punarvasuh||16||

उपेन्द्रो वामनः प्रांशुरमोघः शुचिरूर्जितः।अतीन्द्रः संग्रहः सर्गो धृतात्मा नियमो यमः॥१७॥

upendro vamanah pranshuramoghah shuchirurjitah|atindrah sangrahah sargo dhrutatma niyamo yamah||17||

वेद्यो वैद्यः सदायोगी वीरहा माधवो मधुः।अतीन्द्रियो महामायो महोत्साहो महाबलः॥१८॥

vedyo vaidyah sadayogi viraha madhavo madhuh|atindriyo mahamayo mahotsaho mahabalah||18||

महाबुद्धिर्महावीर्यो महाशक्तिर्महाद्युतिः।अनिर्देश्यवपुः श्रीमानमेयात्मा महाद्रिधृक्॥१९॥

mahabuddhirmahaviryo mahashaktirmahadyutih|anirdeshyavapuh shrimanameyatma mahadridhruk||19||

महेष्वासो महीभर्ता श्रीनिवासः सतां गतिः।अनिरुद्धः सुरानन्दो गोविन्दो गोविदां पतिः॥२०॥

maheshvaso mahibharta shrinivasah satan gatih|aniruddhah suranando govindo govidan patih||20||

भावार्थ
"श्रीनिवासः सतां गतिः" — लक्ष्मीचे निवासस्थान आणि संतांची गती. आणि लगेच गोविंद: गायी, वेद आणि पृथ्वी या तिन्हींना जाणणारा, असे अनेक अर्थ या नावाला दिले जातात.

मरीचिर्दमनो हंसः सुपर्णो भुजगोत्तमः।हिरण्यनाभः सुतपाः पद्मनाभः प्रजापतिः॥२१॥

marichirdamano hansah suparno bhujagottamah|hiranyanabhah sutapah padmanabhah prajapatih||21||

अमृत्युः सर्वदृक् सिंहः सन्धाता सन्धिमान् स्थिरः।अजो दुर्मर्षणः शास्ता विश्रुतात्मा सुरारिहा॥२२॥

amrutyuh sarvadruk sinhah sandhata sandhiman sthirah|ajo durmarshanah shasta vishrutatma surariha||22||

गुरुर्गुरुतमो धाम सत्यः सत्यपराक्रमः।निमिषोऽनिमिषः स्रग्वी वाचस्पतिरुदारधीः॥२३॥

gururgurutamo dham satyah satyaparakramah|nimisho'nimishah sragvi vachaspatirudaradhih||23||

अग्रणीर्ग्रामणीः श्रीमान् न्यायो नेता समीरणः।सहस्रमूर्धा विश्वात्मा सहस्राक्षः सहस्रपात्॥२४॥

agranirgramanih shriman nyayo neta samiranah|sahasramurdha vishvatma sahasrakshah sahasrapat||24||

भावार्थ
"सहस्रमूर्धा विश्वात्मा सहस्राक्षः सहस्रपात्" — हजार मस्तके, हजार डोळे, हजार पाय. ही पुरुषसूक्ताची थेट प्रतिध्वनी आहे; सहस्रनाम वेदांच्या मुळाशी जोडून घेते.

आवर्तनो निवृत्तात्मा संवृतः सम्प्रमर्दनः।अहः संवर्तको वह्निरनिलो धरणीधरः॥२५॥

aavartano nivruttatma sanvrutah sampramardanah|ahah sanvartako vahniranilo dharanidharah||25||

सुप्रसादः प्रसन्नात्मा विश्वधृग्विश्वभुग्विभुः।सत्कर्ता सत्कृतः साधुर्जह्नुर्नारायणो नरः॥२६॥

suprasadah prasannatma vishvadhrugvishvabhugvibhuh|satkarta satkrutah sadhurjahnurnarayano narah||26||

असंख्येयोऽप्रमेयात्मा विशिष्टः शिष्टकृच्छुचिः।सिद्धार्थः सिद्धसङ्कल्पः सिद्धिदः सिद्धिसाधनः॥२७॥

asankhyeyo'prameyatma vishishtah shishtakruchchhuchih|siddharthah siddhasankalpah siddhidah siddhisadhanah||27||

वृषाही वृषभो विष्णुर्वृषपर्वा वृषोदरः।वर्धनो वर्धमानश्च विविक्तः श्रुतिसागरः॥२८॥

vrushahi vrushabho vishnurvrushaparva vrushodarah|vardhano vardhamanashch viviktah shrutisagarah||28||

सुभुजो दुर्धरो वाग्मी महेन्द्रो वसुदो वसुः।नैकरूपो बृहद्रूपः शिपिविष्टः प्रकाशनः॥२९॥

subhujo durdharo vagmi mahendro vasudo vasuh|naikarupo bruhadrupah shipivishtah prakashanah||29||

ओजस्तेजोद्युतिधरः प्रकाशात्मा प्रतापनः।ऋद्धः स्पष्टाक्षरो मन्त्रश्चन्द्रांशुर्भास्करद्युतिः॥३०॥

ojastejodyutidharah prakashatma pratapanah|ruddhah spashtaksharo mantrashchandranshurbhaskaradyutih||30||

अमृतांशूद्भवो भानुः शशबिन्दुः सुरेश्वरः।औषधं जगतः सेतुः सत्यधर्मपराक्रमः॥३१॥

amrutanshudbhavo bhanuh shashabinduh sureshvarah|aushadhan jagatah setuh satyadharmaparakramah||31||

भूतभव्यभवन्नाथः पवनः पावनोऽनलः।कामहा कामकृत्कान्तः कामः कामप्रदः प्रभुः॥३२॥

bhutabhavyabhavannathah pavanah pavano'nalah|kamaha kamakrutkantah kamah kamapradah prabhuh||32||

युगादिकृद्युगावर्तो नैकमायो महाशनः।अदृश्यो व्यक्तरूपश्च सहस्रजिदनन्तजित्॥३३॥

yugadikrudyugavarto naikamayo mahashanah|adrushyo vyaktarupashch sahasrajidanantajit||33||

इष्टोऽविशिष्टः शिष्टेष्टः शिखण्डी नहुषो वृषः।क्रोधहा क्रोधकृत्कर्ता विश्वबाहुर्महीधरः॥३४॥

ishto'vishishtah shishteshtah shikhandi nahusho vrushah|krodhaha krodhakrutkarta vishvabahurmahidharah||34||

अच्युतः प्रथितः प्राणः प्राणदो वासवानुजः।अपांनिधिरधिष्ठानमप्रमत्तः प्रतिष्ठितः॥३५॥

achyutah prathitah pranah pranado vasavanujah|apannidhiradhishthanamapramattah pratishthitah||35||

स्कन्दः स्कन्दधरो धुर्यो वरदो वायुवाहनः।वासुदेवो बृहद्भानुरादिदेवः पुरन्दरः॥३६॥

skandah skandadharo dhuryo varado vayuvahanah|vasudevo bruhadbhanuradidevah purandarah||36||

अशोकस्तारणस्तारः शूरः शौरिर्जनेश्वरः।अनुकूलः शतावर्तः पद्मी पद्मनिभेक्षणः॥३७॥

ashokastaranastarah shurah shaurirjaneshvarah|anukulah shatavartah padmi padmanibhekshanah||37||

पद्मनाभोऽरविन्दाक्षः पद्मगर्भः शरीरभृत्।महर्धिरृद्धो वृद्धात्मा महाक्षो गरुडध्वजः॥३८॥

padmanabho'ravindakshah padmagarbhah sharirabhrut|mahardhirruddho vruddhatma mahaksho garudadhvajah||38||

भावार्थ
पद्मनाभ हे नाव सहस्रनामात तीनदा येते (श्लोक ६, २१ आणि ३८). अशी पुनरावृत्ती दोष नाही — भाष्यकार सांगतात की प्रत्येक ठिकाणी अर्थ वेगळा घ्यायचा असतो.

अतुलः शरभो भीमः समयज्ञो हविर्हरिः।सर्वलक्षणलक्षण्यो लक्ष्मीवान् समितिञ्जयः॥३९॥

atulah sharabho bhimah samayajno havirharih|sarvalakshanalakshanyo lakshmivan samitinjayah||39||

विक्षरो रोहितो मार्गो हेतुर्दामोदरः सहः।महीधरो महाभागो वेगवानमिताशनः॥४०॥

viksharo rohito margo heturdamodarah sahah|mahidharo mahabhago vegavanamitashanah||40||

उद्भवः क्षोभणो देवः श्रीगर्भः परमेश्वरः।करणं कारणं कर्ता विकर्ता गहनो गुहः॥४१॥

udbhavah kshobhano devah shrigarbhah parameshvarah|karanan karanan karta vikarta gahano guhah||41||

व्यवसायो व्यवस्थानः संस्थानः स्थानदो ध्रुवः।परर्धिः परमस्पष्टस्तुष्टः पुष्टः शुभेक्षणः॥४२॥

vyavasayo vyavasthanah sansthanah sthanado dhruvah|parardhih paramaspashtastushtah pushtah shubhekshanah||42||

रामो विरामो विरजो मार्गो नेयो नयोऽनयः।वीरः शक्तिमतां श्रेष्ठो धर्मो धर्मविदुत्तमः॥४३॥

ramo viramo virajo margo neyo nayo'nayah|virah shaktimatan shreshtho dharmo dharmaviduttamah||43||

वैकुण्ठः पुरुषः प्राणः प्राणदः प्रणवः पृथुः।हिरण्यगर्भः शत्रुघ्नो व्याप्तो वायुरधोक्षजः॥४४॥

vaikunthah purushah pranah pranadah pranavah pruthuh|hiranyagarbhah shatrughno vyapto vayuradhokshajah||44||

ऋतुः सुदर्शनः कालः परमेष्ठी परिग्रहः।उग्रः संवत्सरो दक्षो विश्रामो विश्वदक्षिणः॥४५॥

rutuh sudarshanah kalah parameshthi parigrahah|ugrah sanvatsaro daksho vishramo vishvadakshinah||45||

विस्तारः स्थावरस्थाणुः प्रमाणं बीजमव्ययम्।अर्थोऽनर्थो महाकोशो महाभोगो महाधनः॥४६॥

vistarah sthavarasthanuh pramanan bijamavyayam|artho'nartho mahakosho mahabhogo mahadhanah||46||

अनिर्विण्णः स्थविष्ठोऽभूर्धर्मयूपो महामखः।नक्षत्रनेमिर्नक्षत्री क्षमः क्षामः समीहनः॥४७॥

anirvinnah sthavishtho'bhurdharmayupo mahamakhah|nakshatranemirnakshatri kshamah kshamah samihanah||47||

यज्ञ इज्यो महेज्यश्च क्रतुः सत्रं सतां गतिः।सर्वदर्शी विमुक्तात्मा सर्वज्ञो ज्ञानमुत्तमम्॥४८॥

yajn ijyo mahejyashch kratuh satran satan gatih|sarvadarshi vimuktatma sarvajno jnanamuttamam||48||

सुव्रतः सुमुखः सूक्ष्मः सुघोषः सुखदः सुहृत्।मनोहरो जितक्रोधो वीरबाहुर्विदारणः॥४९॥

suvratah sumukhah sukshmah sughoshah sukhadah suhrut|manoharo jitakrodho virabahurvidaranah||49||

स्वापनः स्ववशो व्यापी नैकात्मा नैककर्मकृत्।वत्सरो वत्सलो वत्सी रत्नगर्भो धनेश्वरः॥५०॥

svapanah svavasho vyapi naikatma naikakarmakrut|vatsaro vatsalo vatsi ratnagarbho dhaneshvarah||50||

धर्मगुब्धर्मकृद्धर्मी सदसत्क्षरमक्षरम्।अविज्ञाता सहस्रांशुर्विधाता कृतलक्षणः॥५१॥

dharmagubdharmakruddharmi sadasatksharamaksharam|avijnata sahasranshurvidhata krutalakshanah||51||

गभस्तिनेमिः सत्त्वस्थः सिंहो भूतमहेश्वरः।आदिदेवो महादेवो देवेशो देवभृद्गुरुः॥५२॥

gabhastinemih sattvasthah sinho bhutamaheshvarah|aadidevo mahadevo devesho devabhrudguruh||52||

उत्तरो गोपतिर्गोप्ता ज्ञानगम्यः पुरातनः।शरीरभूतभृद्भोक्ता कपीन्द्रो भूरिदक्षिणः॥५३॥

uttaro gopatirgopta jnanagamyah puratanah|sharirabhutabhrudbhokta kapindro bhuridakshinah||53||

सोमपोऽमृतपः सोमः पुरुजित्पुरुसत्तमः।विनयो जयः सत्यसन्धो दाशार्हः सात्वतां पतिः॥५४॥

somapo'mrutapah somah purujitpurusattamah|vinayo jayah satyasandho dasharhah satvatan patih||54||

जीवो विनयिता साक्षी मुकुन्दोऽमितविक्रमः।अम्भोनिधिरनन्तात्मा महोदधिशयोऽन्तकः॥५५॥

jivo vinayita sakshi mukundo'mitavikramah|ambhonidhiranantatma mahodadhishayo'ntakah||55||

अजो महार्हः स्वाभाव्यो जितामित्रः प्रमोदनः।आनन्दो नन्दनो नन्दः सत्यधर्मा त्रिविक्रमः॥५६॥

ajo maharhah svabhavyo jitamitrah pramodanah|aanando nandano nandah satyadharma trivikramah||56||

महर्षिः कपिलाचार्यः कृतज्ञो मेदिनीपतिः।त्रिपदस्त्रिदशाध्यक्षो महाशृङ्गः कृतान्तकृत्॥५७॥

maharshih kapilacharyah krutajno medinipatih|tripadastridashadhyaksho mahashrungah krutantakrut||57||

महावराहो गोविन्दः सुषेणः कनकाङ्गदी।गुह्यो गभीरो गहनो गुप्तश्चक्रगदाधरः॥५८॥

mahavaraho govindah sushenah kanakangadi|guhyo gabhiro gahano guptashchakragadadharah||58||

वेधाः स्वाङ्गोऽजितः कृष्णो दृढः सङ्कर्षणोऽच्युतः।वरुणो वारुणो वृक्षः पुष्कराक्षो महामनाः॥५९॥

vedhah svango'jitah krushno drudhah sankarshano'chyutah|varuno varuno vrukshah pushkaraksho mahamanah||59||

भगवान् भगहाऽऽनन्दी वनमाली हलायुधः।आदित्यो ज्योतिरादित्यः सहिष्णुर्गतिसत्तमः॥६०॥

bhagavan bhagaha''nandi vanamali halayudhah|aadityo jyotiradityah sahishnurgatisattamah||60||

सुधन्वा खण्डपरशुर्दारुणो द्रविणप्रदः।दिवःस्पृक् सर्वदृग्व्यासो वाचस्पतिरयोनिजः॥६१॥

sudhanva khandaparashurdaruno dravinapradah|divahspruk sarvadrugvyaso vachaspatirayonijah||61||

त्रिसामा सामगः साम निर्वाणं भेषजं भिषक्।संन्यासकृच्छमः शान्तो निष्ठा शान्तिः परायणम्॥६२॥

trisama samagah sam nirvanan bheshajan bhishak|sannyasakruchchhamah shanto nishtha shantih parayanam||62||

शुभाङ्गः शान्तिदः स्रष्टा कुमुदः कुवलेशयः।गोहितो गोपतिर्गोप्ता वृषभाक्षो वृषप्रियः॥६३॥

shubhangah shantidah srashta kumudah kuvaleshayah|gohito gopatirgopta vrushabhaksho vrushapriyah||63||

अनिवर्ती निवृत्तात्मा संक्षेप्ता क्षेमकृच्छिवः।श्रीवत्सवक्षाः श्रीवासः श्रीपतिः श्रीमतां वरः॥६४॥

anivarti nivruttatma sankshepta kshemakruchchhivah|shrivatsavakshah shrivasah shripatih shrimatan varah||64||

श्रीदः श्रीशः श्रीनिवासः श्रीनिधिः श्रीविभावनः।श्रीधरः श्रीकरः श्रेयः श्रीमांल्लोकत्रयाश्रयः॥६५॥

shridah shrishah shrinivasah shrinidhih shrivibhavanah|shridharah shrikarah shreyah shrimanllokatrayashrayah||65||

भावार्थ
हा संपूर्ण श्लोक "श्री" ने भरलेला आहे — श्रीद, श्रीश, श्रीनिवास, श्रीनिधी, श्रीविभावन, श्रीधर, श्रीकर, श्रेय, श्रीमान्. नऊ नावे एका अक्षरातून. लक्ष्मीशी असलेले नाते इथे शब्दांच्या रचनेतच दिसते.

स्वक्षः स्वङ्गः शतानन्दो नन्दिर्ज्योतिर्गणेश्वरः।विजितात्माऽविधेयात्मा सत्कीर्तिश्छिन्नसंशयः॥६६॥

svakshah svangah shatanando nandirjyotirganeshvarah|vijitatma'vidheyatma satkirtishchhinnasanshayah||66||

उदीर्णः सर्वतश्चक्षुरनीशः शाश्वतस्थिरः।भूशयो भूषणो भूतिर्विशोकः शोकनाशनः॥६७॥

udirnah sarvatashchakshuranishah shashvatasthirah|bhushayo bhushano bhutirvishokah shokanashanah||67||

अर्चिष्मानर्चितः कुम्भो विशुद्धात्मा विशोधनः।अनिरुद्धोऽप्रतिरथः प्रद्युम्नोऽमितविक्रमः॥६८॥

archishmanarchitah kumbho vishuddhatma vishodhanah|aniruddho'pratirathah pradyumno'mitavikramah||68||

कालनेमिनिहा वीरः शौरिः शूरजनेश्वरः।त्रिलोकात्मा त्रिलोकेशः केशवः केशिहा हरिः॥६९॥

kalaneminiha virah shaurih shurajaneshvarah|trilokatma trilokeshah keshavah keshiha harih||69||

कामदेवः कामपालः कामी कान्तः कृतागमः।अनिर्देश्यवपुर्विष्णुर्वीरोऽनन्तो धनञ्जयः॥७०॥

kamadevah kamapalah kami kantah krutagamah|anirdeshyavapurvishnurviro'nanto dhananjayah||70||

ब्रह्मण्यो ब्रह्मकृद् ब्रह्मा ब्रह्म ब्रह्मविवर्धनः।ब्रह्मविद् ब्राह्मणो ब्रह्मी ब्रह्मज्ञो ब्राह्मणप्रियः॥७१॥

brahmanyo brahmakrud brahma brahm brahmavivardhanah|brahmavid brahmano brahmi brahmajno brahmanapriyah||71||

भावार्थ
सर्व नावे "ब्रह्म" या एका शब्दापासून — ब्रह्मण्य, ब्रह्मकृत्, ब्रह्मा, ब्रह्म, ब्रह्मविवर्धन, ब्रह्मविद्, ब्राह्मण, ब्रह्मी, ब्रह्मज्ञ, ब्राह्मणप्रिय. दहा नावे, एक मूळ.

महाक्रमो महाकर्मा महातेजा महोरगः।महाक्रतुर्महायज्वा महायज्ञो महाहविः॥७२॥

mahakramo mahakarma mahateja mahoragah|mahakraturmahayajva mahayajno mahahavih||72||

स्तव्यः स्तवप्रियः स्तोत्रं स्तुतिः स्तोता रणप्रियः।पूर्णः पूरयिता पुण्यः पुण्यकीर्तिरनामयः॥७३॥

stavyah stavapriyah stotran stutih stota ranapriyah|purnah purayita punyah punyakirtiranamayah||73||

मनोजवस्तीर्थकरो वसुरेता वसुप्रदः।वसुप्रदो वासुदेवो वसुर्वसुमना हविः॥७४॥

manojavastirthakaro vasureta vasupradah|vasuprado vasudevo vasurvasumana havih||74||

सद्गतिः सत्कृतिः सत्ता सद्भूतिः सत्परायणः।शूरसेनो यदुश्रेष्ठः सन्निवासः सुयामुनः॥७५॥

sadgatih satkrutih satta sadbhutih satparayanah|shuraseno yadushreshthah sannivasah suyamunah||75||

भूतावासो वासुदेवः सर्वासुनिलयोऽनलः।दर्पहा दर्पदो दृप्तो दुर्धरोऽथापराजितः॥७६॥

bhutavaso vasudevah sarvasunilayo'nalah|darpaha darpado drupto durdharo'thaparajitah||76||

विश्वमूर्तिर्महामूर्तिर्दीप्तमूर्तिरमूर्तिमान्।अनेकमूर्तिरव्यक्तः शतमूर्तिः शताननः॥७७॥

vishvamurtirmahamurtirdiptamurtiramurtiman|anekamurtiravyaktah shatamurtih shatananah||77||

एको नैकः सवः कः किं यत्तत्पदमनुत्तमम्।लोकबन्धुर्लोकनाथो माधवो भक्तवत्सलः॥७८॥

eko naikah savah kah kin yattatpadamanuttamam|lokabandhurlokanatho madhavo bhaktavatsalah||78||

भावार्थ
"एको नैकः सवः कः किं यत्तत्पदमनुत्तमम्" — एक, अनेक, आणि मग नुसते "क", "किम्", "यत्", "तत्". सहस्रनामातील सर्वात विलक्षण ओळ: नावेच संपून केवळ प्रश्नवाचक शब्द उरतात, कारण त्या तत्त्वाला नाव देता येत नाही.

सुवर्णवर्णो हेमाङ्गो वराङ्गश्चन्दनाङ्गदी।वीरहा विषमः शून्यो घृताशीरचलश्चलः॥७९॥

suvarnavarno hemango varangashchandanangadi|viraha vishamah shunyo ghrutashirachalashchalah||79||

अमानी मानदो मान्यो लोकस्वामी त्रिलोकधृक्।सुमेधा मेधजो धन्यः सत्यमेधा धराधरः॥८०॥

amani manado manyo lokasvami trilokadhruk|sumedha medhajo dhanyah satyamedha dharadharah||80||

तेजोवृषो द्युतिधरः सर्वशस्त्रभृतां वरः।प्रग्रहो निग्रहो व्यग्रो नैकशृङ्गो गदाग्रजः॥८१॥

tejovrusho dyutidharah sarvashastrabhrutan varah|pragraho nigraho vyagro naikashrungo gadagrajah||81||

चतुर्मूर्तिश्चतुर्बाहुश्चतुर्व्यूहश्चतुर्गतिः।चतुरात्मा चतुर्भावश्चतुर्वेदविदेकपात्॥८२॥

chaturmurtishchaturbahushchaturvyuhashchaturgatih|chaturatma chaturbhavashchaturvedavidekapat||82||

समावर्तोऽनिवृत्तात्मा दुर्जयो दुरतिक्रमः।दुर्लभो दुर्गमो दुर्गो दुरावासो दुरारिहा॥८३॥

samavarto'nivruttatma durjayo duratikramah|durlabho durgamo durgo duravaso durariha||83||

शुभाङ्गो लोकसारङ्गः सुतन्तुस्तन्तुवर्धनः।इन्द्रकर्मा महाकर्मा कृतकर्मा कृतागमः॥८४॥

shubhango lokasarangah sutantustantuvardhanah|indrakarma mahakarma krutakarma krutagamah||84||

उद्भवः सुन्दरः सुन्दो रत्ननाभः सुलोचनः।अर्को वाजसनः शृङ्गी जयन्तः सर्वविज्जयी॥८५॥

udbhavah sundarah sundo ratnanabhah sulochanah|arko vajasanah shrungi jayantah sarvavijjayi||85||

सुवर्णबिन्दुरक्षोभ्यः सर्ववागीश्वरेश्वरः।महाहृदो महागर्तो महाभूतो महानिधिः॥८६॥

suvarnabindurakshobhyah sarvavagishvareshvarah|mahahrudo mahagarto mahabhuto mahanidhih||86||

कुमुदः कुन्दरः कुन्दः पर्जन्यः पावनोऽनिलः।अमृताशोऽमृतवपुः सर्वज्ञः सर्वतोमुखः॥८७॥

kumudah kundarah kundah parjanyah pavano'nilah|amrutasho'mrutavapuh sarvajnah sarvatomukhah||87||

सुलभः सुव्रतः सिद्धः शत्रुजिच्छत्रुतापनः।न्यग्रोधोऽदुम्बरोऽश्वत्थश्चाणूरान्ध्रनिषूदनः॥८८॥

sulabhah suvratah siddhah shatrujichchhatrutapanah|nyagrodho'dumbaro'shvatthashchanurandhranishudanah||88||

सहस्रार्चिः सप्तजिह्वः सप्तैधाः सप्तवाहनः।अमूर्तिरनघोऽचिन्त्यो भयकृद्भयनाशनः॥८९॥

sahasrarchih saptajihvah saptaidhah saptavahanah|amurtiranagho'chintyo bhayakrudbhayanashanah||89||

अणुर्बृहत्कृशः स्थूलो गुणभृन्निर्गुणो महान्।अधृतः स्वधृतः स्वास्यः प्राग्वंशो वंशवर्धनः॥९०॥

anurbruhatkrushah sthulo gunabhrunnirguno mahan|adhrutah svadhrutah svasyah pragvansho vanshavardhanah||90||

भारभृत्कथितो योगी योगीशः सर्वकामदः।आश्रमः श्रमणः क्षामः सुपर्णो वायुवाहनः॥९१॥

bharabhrutkathito yogi yogishah sarvakamadah|aashramah shramanah kshamah suparno vayuvahanah||91||

धनुर्धरो धनुर्वेदो दण्डो दमयिता दमः।अपराजितः सर्वसहो नियन्ताऽनियमोऽयमः॥९२॥

dhanurdharo dhanurvedo dando damayita damah|aparajitah sarvasaho niyanta'niyamo'yamah||92||

सत्त्ववान् सात्त्विकः सत्यः सत्यधर्मपरायणः।अभिप्रायः प्रियार्होऽर्हः प्रियकृत्प्रीतिवर्धनः॥९३॥

sattvavan sattvikah satyah satyadharmaparayanah|abhiprayah priyarho'rhah priyakrutpritivardhanah||93||

विहायसगतिर्ज्योतिः सुरुचिर्हुतभुग्विभुः।रविर्विरोचनः सूर्यः सविता रविलोचनः॥९४॥

vihayasagatirjyotih suruchirhutabhugvibhuh|ravirvirochanah suryah savita ravilochanah||94||

अनन्तो हुतभुग्भोक्ता सुखदो नैकजोऽग्रजः।अनिर्विण्णः सदामर्षी लोकाधिष्ठानमद्भुतः॥९५॥

ananto hutabhugbhokta sukhado naikajo'grajah|anirvinnah sadamarshi lokadhishthanamadbhutah||95||

सनात्सनातनतमः कपिलः कपिरव्ययः।स्वस्तिदः स्वस्तिकृत्स्वस्ति स्वस्तिभुक्स्वस्तिदक्षिणः॥९६॥

sanatsanatanatamah kapilah kapiravyayah|svastidah svastikrutsvasti svastibhuksvastidakshinah||96||

अरौद्रः कुण्डली चक्री विक्रम्यूर्जितशासनः।शब्दातिगः शब्दसहः शिशिरः शर्वरीकरः॥९७॥

araudrah kundali chakri vikramyurjitashasanah|shabdatigah shabdasahah shishirah sharvarikarah||97||

अक्रूरः पेशलो दक्षो दक्षिणः क्षमिणां वरः।विद्वत्तमो वीतभयः पुण्यश्रवणकीर्तनः॥९८॥

akrurah peshalo daksho dakshinah kshaminan varah|vidvattamo vitabhayah punyashravanakirtanah||98||

उत्तारणो दुष्कृतिहा पुण्यो दुःस्वप्ननाशनः।वीरहा रक्षणः सन्तो जीवनः पर्यवस्थितः॥९९॥

uttarano dushkrutiha punyo duhsvapnanashanah|viraha rakshanah santo jivanah paryavasthitah||99||

अनन्तरूपोऽनन्तश्रीर्जितमन्युर्भयापहः।चतुरश्रो गभीरात्मा विदिशो व्यादिशो दिशः॥१००॥

anantarupo'nantashrirjitamanyurbhayapahah|chaturashro gabhiratma vidisho vyadisho dishah||100||

अनादिर्भूर्भुवो लक्ष्मीः सुवीरो रुचिराङ्गदः।जननो जनजन्मादिर्भीमो भीमपराक्रमः॥१०१॥

anadirbhurbhuvo lakshmih suviro ruchirangadah|janano janajanmadirbhimo bhimaparakramah||101||

आधारनिलयोऽधाता पुष्पहासः प्रजागरः।ऊर्ध्वगः सत्पथाचारः प्राणदः प्रणवः पणः॥१०२॥

aadharanilayo'dhata pushpahasah prajagarah|urdhvagah satpathacharah pranadah pranavah panah||102||

प्रमाणं प्राणनिलयः प्राणभृत्प्राणजीवनः।तत्त्वं तत्त्वविदेकात्मा जन्ममृत्युजरातिगः॥१०३॥

pramanan prananilayah pranabhrutpranajivanah|tattvan tattvavidekatma janmamrutyujaratigah||103||

भूर्भुवःस्वस्तरुस्तारः सविता प्रपितामहः।यज्ञो यज्ञपतिर्यज्वा यज्ञाङ्गो यज्ञवाहनः॥१०४॥

bhurbhuvahsvastarustarah savita prapitamahah|yajno yajnapatiryajva yajnango yajnavahanah||104||

भावार्थ
"यज्ञो यज्ञपतिर्यज्वा यज्ञाङ्गो यज्ञवाहनः" — पुढील दोन श्लोक यज्ञमय आहेत. तो यज्ञ आहे, यज्ञाचा पती आहे, यज्ञ करणारा आहे आणि यज्ञाचे साधनही तोच. अर्पण करणारा, अर्पण आणि ज्याला अर्पण केले जाते — तिन्ही एक.

यज्ञभृद्यज्ञकृद्यज्ञी यज्ञभुग्यज्ञसाधनः।यज्ञान्तकृद्यज्ञगुह्यमन्नमन्नाद एव च॥१०५॥

yajnabhrudyajnakrudyajni yajnabhugyajnasadhanah|yajnantakrudyajnaguhyamannamannad ev ch||105||

आत्मयोनिः स्वयंजातो वैखानः सामगायनः।देवकीनन्दनः स्रष्टा क्षितीशः पापनाशनः॥१०६॥

aatmayonih svayanjato vaikhanah samagayanah|devakinandanah srashta kshitishah papanashanah||106||

शङ्खभृन्नन्दकी चक्री शार्ङ्गधन्वा गदाधरः।रथाङ्गपाणिरक्षोभ्यः सर्वप्रहरणायुधः॥१०७॥

shankhabhrunnandaki chakri sharngadhanva gadadharah|rathangapanirakshobhyah sarvapraharanayudhah||107||

श्री सर्वप्रहरणायुध ॐ नम इति।वनमाली गदी शार्ङ्गी शङ्खी चक्री च नन्दकी।श्रीमान्नारायणो विष्णुर्वासुदेवोऽभिरक्षतु॥१०८॥

shri sarvapraharanayudh Om nam iti|vanamali gadi sharngi shankhi chakri ch nandaki|shrimannarayano vishnurvasudevo'bhirakshatu||108||

भावार्थ
समारोप — वनमाळी, गदाधारी, शार्ङ्गधनुष्य, शंख, चक्र आणि नंदक खड्ग धारण करणारे श्रीमान् नारायण, विष्णू, वासुदेव आमचे रक्षण करोत. हजार नावांनंतर शेवटी केवळ रक्षणाची विनंती.

फलश्रुति

इतीदं कीर्तनीयस्य केशवस्य महात्मनः।नाम्नां सहस्रं दिव्यानामशेषेण प्रकीर्तितम्॥

itidan kirtaniyasy keshavasy mahatmanah|namnan sahasran divyanamasheshen prakirtitam||

भावार्थ
अशा प्रकारे कीर्तन करण्यायोग्य महात्मा केशवाची ही एक हजार दिव्य नावे संपूर्णपणे सांगितली.

य इदं शृणुयान्नित्यं यश्चापि परिकीर्तयेत्।नाशुभं प्राप्नुयात्किञ्चित्सोऽमुत्रेह च मानवः॥वेदान्तगो ब्राह्मणः स्यात्क्षत्रियो विजयी भवेत्।वैश्यो धनसमृद्धः स्याच्छूद्रः सुखमवाप्नुयात्॥

y idan shrunuyannityan yashchapi parikirtayet|nashubhan prapnuyatkinchitso'mutreh ch manavah||vedantago brahmanah syatkshatriyo vijayi bhavet|vaishyo dhanasamruddhah syachchhudrah sukhamavapnuyat||

भावार्थ
जो नित्य हे ऐकतो किंवा म्हणतो, त्याला या लोकी वा परलोकी काहीही अशुभ प्राप्त होत नाही. पुढील ओळ ज्याला जे हवे ते देते — प्रत्येकाला त्याच्या स्थानानुसार फळ.

धर्मार्थी प्राप्नुयाद्धर्ममर्थार्थी चार्थमाप्नुयात्।कामानवाप्नुयात्कामी प्रजार्थी चाप्नुयात्प्रजाः॥

dharmarthi prapnuyaddharmamartharthi charthamapnuyat|kamanavapnuyatkami prajarthi chapnuyatprajah||

भावार्थ
धर्म इच्छिणाऱ्याला धर्म, अर्थ इच्छिणाऱ्याला अर्थ, काम इच्छिणाऱ्याला काम आणि संतती इच्छिणाऱ्याला संतती. मागणी वेगळी असली तरी साधन एकच.

सर्वं गच्छति नाशं तु न सहस्रनामवाचकः।न तस्य कश्चिद्भवति नाशो नैव विनश्यति॥

sarvan gachchhati nashan tu n sahasranamavachakah|n tasy kashchidbhavati nasho naiv vinashyati||

भावार्थ
सर्व काही नाशाकडे जाते, पण सहस्रनामाचा पाठ करणारा नष्ट होत नाही.

वनमाली गदी शार्ङ्गी शङ्खी चक्री च नन्दकी।श्रीमान्नारायणो विष्णुर्वासुदेवोऽभिरक्षतु॥श्री वासुदेवोऽभिरक्षतु ॐ नम इति॥

vanamali gadi sharngi shankhi chakri ch nandaki|shrimannarayano vishnurvasudevo'bhirakshatu||shri vasudevo'bhirakshatu Om nam iti||

भावार्थ
हाच श्लोक १०८ व्या श्लोकाच्या शेवटीही येतो आणि पुन्हा येथे. संपूर्ण सहस्रनामाचा शेवट "अभिरक्षतु" — रक्षण करो — या एका शब्दावर होतो.

Vishnu Sahasranama विषयी · About this text

Vishnu Sahasranama (श्री विष्णुसहस्रनाम स्तोत्रम्) — the thousand names of Vishnu, spoken by Bhishma from his bed of arrows in the Anushasana Parva of the Mahabharata, in answer to Yudhishthira’s question: what is the one thing by chanting which a being may cross all sorrow? It is recited on Ekadashi, on Saturdays and Thursdays, and daily in countless homes. Complete Vishnu Sahasranama in 108 shlokas with the dhyanam and phalashruti, easy Roman (English letters) script, verse-by-verse भावार्थ and a free PDF — ad-free.

पाठभेद · Variant readings: the Sahasranama has a long commentarial tradition and editions differ in places — Shankaracharya’s and Parasara Bhattar’s readings diverge on several names, and word-division across a compound can change a name entirely. This page follows the widely published standard paath and omits the पूर्वपीठिका (the Yudhishthira–Bhishma dialogue) and the न्यास, which many editions print before the stotra and which are usually not part of daily recitation. **If you recite this regularly and find a reading that differs from yours, please tell us through the feedback button below — on a text of a thousand names, your correction is genuinely valuable.**

अक्षर · Reading type

Applies to every page and is remembered on this device.

प्रतिमा · Save or share as an image

The complete Vishnu Sahasranama on one image — tap to open it full size, then press and hold to save, or forward it on WhatsApp. Free, no watermark.

Vishnu Sahasranama lyrics in Sanskrit — श्री विष्णुसहस्रनाम स्तोत्रम्, complete text
श्री विष्णुसहस्रनाम स्तोत्रम् — complete stotra lyrics

तुमचा अभिप्राय · Your feedback

चूक आढळली? पाठभेद आहे? कोणत्याही भाषेत लिहा — मराठी, हिंदी किंवा English.