खंडोबा व देवी पोथी

Khandoba & Devi Pothi — the whole household manuscript in its own order, on one page. No clicks between texts.

This is a family pothi, copied by hand and kept in one notebook: eight ashtaks, the prayers to Nrusinha Saraswati and Dattatreya, three pads to the Devi, the Manas Puja, the Jogwa, the Karunatripadi, the asking of forgiveness, and the stuti to Tembe Swami. They are set here in the order the notebook keeps them, so the page can simply be read from top to bottom through Navratra or on a Khandoba day.

1. अष्टक संग्रह

Ashtak Sangraha · स्वतंत्र वाचा · Read separately →

खंडोबा — अष्टक १ ले

समर्था मल्हारी परम पुरुषा पार न कळे ।शिवा विश्वधारा हृदयी जपता पालक कळे ।दीनाच्या दातारा ठाव तुजविण सर्व नामिली ।दयाळा मैराळा सकळ जन पाळा महिपती ॥१॥

samartha malhari param purusha par n kale |shiva vishvadhara hrudayi japata palak kale |dinachya datara thav tujavin sarv namili |dayala mairala sakal jan pala mahipati ||1||

भावार्थ
समर्थ मल्हारी, परम पुरुष — ज्याचा पार लागत नाही. शिवस्वरूप, विश्वाचा आधार, आणि हृदयात जपला असता पालक म्हणून प्रकट होणारा. दीनांचा दाता आणि एकमेव ठाव. अष्टकाची सुरुवात "पार न कळे" या कबुलीने होते — वर्णन करण्याआधीच वर्णनाची मर्यादा मान्य केली आहे.

शशी रेखा भाळी शिरी मुकुट दिव्यांबर ल्ये ।गळा माळा भाळा कनक तनु भंडार उधळे ।उभा गंगा गौरी उभय निळ अंकी विलसती ।दयाळा मैराळा सकळ जन पाळा महिपती ॥२॥

shashi rekha bhali shiri mukut divyambar lye |gala mala bhala kanak tanu bhandar udhale |ubha ganga gauri ubhay nil anki vilasati |dayala mairala sakal jan pala mahipati ||2||

भावार्थ
कपाळी चंद्रकोर, मस्तकी मुकुट, दिव्य वस्त्रे. गळ्यात माळा आणि सोनेरी देहावर भंडाऱ्याची उधळण — जेजुरीच्या भंडाऱ्याचे चित्र. दोन्ही बाजूंना गंगा आणि गौरी. खंडोबाचे लोकदैवत रूप आणि शिवरूप एकाच कडव्यात.

कसा होशी अश्वारूढ करी खड्गु असे ।मणिमल्ल युद्धी आणि क्षीण ब्रह्मांडु लटके ।तुझे धाके वैरी पटः पटः शतः प्राण त्यजिती ।दयाळा मैराळा सकळ जन पाळा महिपती ॥३॥

kasa hoshi ashvarudh kari khadgu ase |manimall yuddhi aani kshin brahmandu latake |tujhe dhake vairi patah patah shatah pran tyajiti |dayala mairala sakal jan pala mahipati ||3||

अनाथांच्या नाथा अभिनव कसे रूप धरिले ।पलापे खेळा असुर मारणे मल्लासी वधिले ।निमी लेकी तुझी स्तुति निजमुखी वेद करिती ।दयाळा मैराळा सकळ जन पाळा महिपती ॥४॥

anathanchya natha abhinav kase rup dharile |palape khela asur marane mallasi vadhile |nimi leki tujhi stuti nijamukhi ved kariti |dayala mairala sakal jan pala mahipati ||4||

भावार्थ
अनाथांचा नाथ, ज्याने असुरांच्या नाशासाठी अभिनव रूप धारण केले आणि मल्लासुराचा वध केला. वेद स्वतःच्या मुखाने ज्याची स्तुती करतात — लोकदैवताला वैदिक प्रतिष्ठा देणारी ओळ.

तुझे पायी राहो अचळ मन माझे निशिदिनी ।भवाब्धी हा तारी तुजविण दुजे अन्य न मनी ।त्वरेने गोसावी मूर्ति प्रभु करी आस पुरवी ।दयाळा मैराळा सकळ जन पाळा महिपती ॥५॥

tujhe payi raho achal man majhe nishidini |bhavabdhi ha tari tujavin duje any n mani |tvarene gosavi murti prabhu kari aas puravi |dayala mairala sakal jan pala mahipati ||5||

भावार्थ
माझे मन रात्रंदिवस तुझ्या पायी अचल राहो. हा भवसागर तार; तुझ्यावाचून दुसरे काही मनात नाही. समारोप मागणीने नव्हे, स्थिरतेच्या इच्छेने होतो.

खंडोबा — अष्टक २ रे

साली गूढ मी दृढ चिन्ही असेना ।तुझे ध्यान चिद्रूप देही दिसेना ।नसे शक्ति सत्कीर्तिनी गुण गाया ।कसा तारिसी स्वामी मार्तंड राया ॥१॥

sali gudh mi drudh chinhi asena |tujhe dhyan chidrup dehi disena |nase shakti satkirtini gun gaya |kasa tarisi svami martand raya ||1||

भावार्थ
हे अष्टक संपूर्णपणे स्वतःच्या अपात्रतेची कबुली आहे. ध्यान लागत नाही, चिद्रूप दिसत नाही, गुण गाण्याची शक्तीही नाही — मग "कसा तारिसी स्वामी मार्तंड राया?" हा प्रश्न प्रत्येक कडव्याच्या शेवटी परत येतो. तक्रार नाही, प्रामाणिक असहायता.

अधैर्यपणे चित्त हे चंचलत्व ।न जाणो महापंच भुलादिलत्व ।नव्हे योग अभ्यास कांही अराया ।कसा तारिसी स्वामी मार्तंड राया ॥२॥

adhairyapane chitt he chanchalatv |n jano mahapanch bhuladilatv |navhe yog abhyas kanhi araya |kasa tarisi svami martand raya ||2||

आम्हा ज्ञान विज्ञान सज्ञान नाही ।वृथा पुष्ट हो सर्वदा सर्व देही ।त्वरे लागल वाळ पाही धराया ।कसा तारिसी स्वामी मार्तंड राया ॥३॥

aamha jnan vijnan sajnan nahi |vrutha pusht ho sarvada sarv dehi |tvare lagal val pahi dharaya |kasa tarisi svami martand raya ||3||

आम्ही खेचरी भूचरी काय जाणो ।प्रपंचिक व्यवहार हा सर्व मानो ।त्वरे सर्व आयुष्य लागे सराया ।कसा तारिसी स्वामी मार्तंड राया ॥४॥

aamhi khechari bhuchari kay jano |prapanchik vyavahar ha sarv mano |tvare sarv aayushy lage saraya |kasa tarisi svami martand raya ||4||

भावार्थ
खेचरी आणि भूचरी या योगमुद्रा आम्हांला माहीत नाहीत; आम्ही प्रपंचाचा व्यवहार तेवढा जाणतो. आणि आयुष्य झपाट्याने सरत चालले आहे. साधनेविना संपणाऱ्या आयुष्याची जाणीव, अगदी थेट शब्दांत.

उघडेना कधी योग तीर्थाटनाचा ।न घडेल कधी संग साधु जनांचा ।नव्हे नाम की नित्य नाम स्मराया ।कसा तारिसी स्वामी मार्तंड राया ॥५॥

ughadena kadhi yog tirthatanacha |n ghadel kadhi sang sadhu janancha |navhe nam ki nity nam smaraya |kasa tarisi svami martand raya ||5||

बहु आळशी भ्रान्ती दुर्वासनेचा ।मना छंद तो इंद्रिये पोषणाचा ।नदी दुथडी नाव जुनी तराया ।कसा तारिसी स्वामी मार्तंड राया ॥६॥

bahu aalashi bhranti durvasanecha |mana chhand to indriye poshanacha |nadi duthadi nav juni taraya |kasa tarisi svami martand raya ||6||

भावार्थ
"नदी दुथडी नाव जुनी तराया" — नदी दुथडी भरून वाहते आहे आणि तरून जाण्यासाठी नाव मात्र जुनी. संपूर्ण अष्टकातील सर्वात सुंदर प्रतिमा: संकट मोठे, साधन जीर्ण.

मनी कुत्सिता येत नाना पुकारी ।चुकेना पुनर्जन्म त्याचे विकारी ।उपायास तू सांग भाले तराया ।कसा तारिसी स्वामी मार्तंड राया ॥७॥

mani kutsita yet nana pukari |chukena punarjanm tyache vikari |upayas tu sang bhale taraya |kasa tarisi svami martand raya ||7||

दिनानाथ तू दीन बंधू दयाळा ।त्वरे धांव रे प्रेमळीच्या नृपाळा ।म्हणे केशव क्लेश माझे हराया ।कसा तारिसी स्वामी मार्तंड राया ॥८॥

dinanath tu din bandhu dayala |tvare dhanv re premalichya nrupala |mhane keshav klesh majhe haraya |kasa tarisi svami martand raya ||8||

भावार्थ
समारोपात रचनाकाराची नाममुद्रा — "म्हणे केशव". दिनानाथ, दीनबंधू, दयाळ अशी तीन संबोधने देऊन शेवटी एकच मागणी: माझे क्लेश हर.

खंडोबा — अष्टक ३ रे

त्रिलोक्यी मणिमल्ल दैत्य सकळ अनिवार्य झाले महि ।तेणे ब्राह्मण यज्ञ होम हवने विध्वंसिले सर्वही ।आले ते समयी सदाशिव स्वये सोडूनी ब्रह्मांड हो ।तो हा पाहू चला कृपाळ निधी मल्हारी मार्तंड हो ॥१॥

trilokyi manimall daity sakal anivary jhale mahi |tene brahman yajn hom havane vidhvansile sarvahi |aale te samayi sadashiv svaye soduni brahmand ho |to ha pahu chala krupal nidhi malhari martand ho ||1||

भावार्थ
मणि आणि मल्ल या दैत्यांनी तिन्ही लोकांत उच्छाद मांडला आणि ब्राह्मणांचे यज्ञ-होम उद्ध्वस्त केले. तेव्हा सदाशिव स्वतः ब्रह्मांड सोडून पृथ्वीवर आले — खंडोबाच्या अवताराची कथा येथून सुरू होते.

संग देउनि सप्तकोटी गण हे आले असे भूतळा ।खंडेराय म्हणूनिया हार गळा सुखसंपत्तीची निळा ।सत्क्रोधे मणिमल्ल मर्दुनि पहा केले असे हेतु हो ।तो हा पाहू चला कृपाळ निधी मल्हारी मार्तंड हो ॥२॥

sang deuni saptakoti gan he aale ase bhutala |khanderay mhanuniya har gala sukhasampattichi nila |satkrodhe manimall marduni paha kele ase hetu ho |to ha pahu chala krupal nidhi malhari martand ho ||2||

भावार्थ
सात कोटी गणांसह भूतलावर आले आणि "खंडेराय" हे नाव धारण केले. सत्क्रोधाने — म्हणजे धर्मासाठीच्या क्रोधाने — मणिमल्लाचे मर्दन केले.

संतोषे जन सर्वदा उधळिती भंडार देवावरी ।आपणसे विजयी म्हणूनी दिवट्या लखलखीत्या प्रेमे ।केल वास शिवे लक्ष्या उजळल्या निद्रा छिले ।तो हा पाहू चला कृपाळ निधी मल्हारी मार्तंड हो ॥३॥

santoshe jan sarvada udhaliti bhandar devavari |aapanase vijayi mhanuni divatya lakhalakhitya preme |kel vas shive lakshya ujalalya nidra chhile |to ha pahu chala krupal nidhi malhari martand ho ||3||

घेतां हा भंडार तूप दमना सोद्भाग्य हे राखिले ।गाजी ब्राह्मण सदा होम हवने धर्मस्थळे स्थापिले ।गाती भक्त मुनी सिद्धी जन सदा सत्कीर्ती उदंड हो ।तो हा पाहू चला कृपाळ निधी मल्हारी मार्तंड हो ॥४॥

ghetan ha bhandar tup damana sodbhagy he rakhile |gaji brahman sada hom havane dharmasthale sthapile |gati bhakt muni siddhi jan sada satkirti udand ho |to ha pahu chala krupal nidhi malhari martand ho ||4||

प्रारंभी स्थळ प्रेमरी लयपुरी वाढीस झाल असे ।नळदुर्गी निसरे विशेष चवरे हे जेजुरी चे दिसे ।सातारा हिवी पांचवा किल्ल्यांत पृथ्वील नवखंड हो ।तो हा पाहू चला कृपाळ निधी मल्हारी मार्तंड हो ॥५॥

prarambhi sthal premari layapuri vadhis jhal ase |naladurgi nisare vishesh chavare he jejuri che dise |satara hivi panchava killyant pruthvil navakhand ho |to ha pahu chala krupal nidhi malhari martand ho ||5||

भावार्थ
खंडोबाच्या प्रमुख स्थानांची यादी — प्रेमपुरी, नळदुर्ग, जेजुरी, सातारा. भाविक ज्या क्षेत्रांना जातात ती नावानिशी नोंदवली आहेत; अष्टक हे भक्तिस्तोत्र असण्यासोबत क्षेत्रसूचीही आहे.

शोभे दिव्य कळा सुरंग पिवळा आषाढ पर्यंत हो ।आले लोचन पाहला मुखमराशी तो म्हाळसाकांत हो ।अश्वारूढ करी स्वयंभू सकळे तो शांत मार्तंड हो ।तो हा पाहू चला कृपाळ निधी मल्हारी मार्तंड हो ॥६॥

shobhe divy kala surang pivala aashadh paryant ho |aale lochan pahala mukhamarashi to mhalasakant ho |ashvarudh kari svayambhu sakale to shant martand ho |to ha pahu chala krupal nidhi malhari martand ho ||6||

कोणा हया कुळ देवतासी नमुनी जो नित्य भावे भजे ।त्याला काम उणे न मागलाच सदनी अप्राप्त वस्तु ।दासा देईल भुक्ति मुक्ति सकळी नासोनी पाखंड हो ।तो हा पाहू चला कृपाळ निधी मल्हारी मार्तंड हो ॥७॥

kona haya kul devatasi namuni jo nity bhave bhaje |tyala kam une n magalach sadani aprapt vastu |dasa deil bhukti mukti sakali nasoni pakhand ho |to ha pahu chala krupal nidhi malhari martand ho ||7||

भावार्थ
जो या कुलदेवतेला नमून नित्य भावाने भजतो, त्याला काहीही उणे पडत नाही आणि न मागताही मिळते. भुक्ती आणि मुक्ती दोन्ही. कुलदैवत ही संकल्पना मराठी घरांत मध्यवर्ती आहे — पिढ्यान्पिढ्या एकच देवता, आणि हे अष्टक तिच्यासाठीच लिहिले गेले आहे.

मार्गी अष्टक जो वठेल अथवा देखील नित्याचरणी ।त्याचा हो सकळ काळ दास्य करुनी राहील हा हो खरे ।तेथे हा निजरंग पूर्ण भरल वाकनिया बंधु हो ।तो हा पाहू चला कृपाळ निधी मल्हारी मार्तंड हो ॥८॥

margi ashtak jo vathel athava dekhil nityacharani |tyacha ho sakal kal dasy karuni rahil ha ho khare |tethe ha nijarang purn bharal vakaniya bandhu ho |to ha pahu chala krupal nidhi malhari martand ho ||8||

खंडोबा — अष्टक ४ थे

मर्दोनी मणिमल्ल प्रेमपुरी विराजे ।व्यालागी भक्तजन वत्सल नामसाजे ।भक्तांसी रक्षानि सदा भय सर्व वारी ।मार्तंड भैरव म्हणा भव सौख्यकारी ॥१॥

mardoni manimall premapuri viraje |vyalagi bhaktajan vatsal namasaje |bhaktansi rakshani sada bhay sarv vari |martand bhairav mhana bhav saukhyakari ||1||

त्याचे सदा विळसली निध वाम भागी ।ते म्हाळसा सुनराला वर हात कांगी ।दासासी जो निजसुखे भवसिंधु तारी ।मार्तंड भैरव म्हणा भव सौख्यकारी ॥२॥

tyache sada vilasali nidh vam bhagi |te mhalasa sunarala var hat kangi |dasasi jo nijasukhe bhavasindhu tari |martand bhairav mhana bhav saukhyakari ||2||

देवानिया चरण पंकज छत्र मौळी ।नासोनि दुःख भ्रांति तुझी विशेष केली ।तो काय भक्तजन आपले न तारी ।मार्तंड भैरव म्हणा भव सौख्यकारी ॥३॥

devaniya charan pankaj chhatr mauli |nasoni duhkh bhranti tujhi vishesh keli |to kay bhaktajan aapale n tari |martand bhairav mhana bhav saukhyakari ||3||

भावार्थ
ज्याने दुःख आणि भ्रांती नाहीशी केली, तो आपल्या भक्तजनांना तारणार नाही का? — प्रश्नरूपाने विश्वास व्यक्त करण्याची ही पद्धत अष्टकांत वारंवार येते.

मोसा महीवर महिपती नांद तो हे ।जाऊनि जेजुरी पुरी जगदीश पाहे ।देऊळ सौख्य तुजवण पूर्ण दयावतारी ।मार्तंड भैरव म्हणा भव सौख्यकारी ॥४॥

mosa mahivar mahipati nand to he |jauni jejuri puri jagdish pahe |deul saukhy tujavan purn dayavatari |martand bhairav mhana bhav saukhyakari ||4||

मोसा महीवर महिपती नांदलो हे ।तूं का व्यथाचि आमसी जाऊनि त्यासी पाहे ।तत्काळ तो करील मोक्ष पदाधिकारी ।मार्तंड भैरव म्हणा भव सौख्यकारी ॥५॥

mosa mahivar mahipati nandalo he |tun ka vyathachi aamasi jauni tyasi pahe |tatkal to karil moksh padadhikari |martand bhairav mhana bhav saukhyakari ||5||

संसार दूर करणे म्हणवूनि योगी ।मल्हारी रूप धारिले अवतार संगी ।खड्ग करी धरुनिया वाहिले सुररारी ।मार्तंड भैरव म्हणा भव सौख्यकारी ॥६॥

sansar dur karane mhanavuni yogi |malhari rup dharile avatar sangi |khadg kari dharuniya vahile surarari |martand bhairav mhana bhav saukhyakari ||6||

मल्हारी देव म्हणली सूर सर्व त्याले ।मावे कधी नमिली पद पंकजाले ।भंडार चर्चुन तनू मदनांत करी ।मार्तंड भैरव म्हणा भव सौख्यकारी ॥७॥

malhari dev mhanali sur sarv tyale |mave kadhi namili pad pankajale |bhandar charchun tanu madanant kari |martand bhairav mhana bhav saukhyakari ||7||

भावे यथार्थ कायिले व्दिप भीधारणे ।मावे पडेल नर जो जरि निर्विकारी ।मार्तंड भैरव म्हणा भव सौख्यकारी ॥८॥

bhave yatharth kayile vdip bhidharane |mave padel nar jo jari nirvikari |martand bhairav mhana bhav saukhyakari ||8||

खंडोबा — अष्टक ५ वे

असा पातकी सांगु मी काय देवा ।कधी नाही केली मनोभावे सेवा ।नसे वंदिले म्या तुझे नीच पाया ।मला तारीरे तारी मार्तंड राया ॥१॥

asa pataki sangu mi kay deva |kadhi nahi keli manobhave seva |nase vandile mya tujhe nich paya |mala tarire tari martand raya ||1||

भावार्थ
हे अष्टक पूर्णपणे कबुलीचे आहे — कधी सेवा केली नाही, कधी पाया पडलो नाही, कधी नाव घेतले नाही. आणि तरीही "मला तारीरे तारी". पात्रतेचा दावा न करता केलेली मागणी हीच खरी शरणागती.

कधी घातले नाही येक कोट झोळी ।कधी लाविली नाही म्या निज दिवटी ।तुझे नाम कैसे वदनी न दाया ।मला तारीरे तारी मार्तंड राया ॥२॥

kadhi ghatale nahi yek kot jholi |kadhi lavili nahi mya nij divati |tujhe nam kaise vadani n daya |mala tarire tari martand raya ||2||

कधी मागिलली नाही म्या तुझी वारी ।कधी देखिली नाही म्या प्रेम पुरी ।मनी मागिले नाही हींयासी जाया ।मला तारीरे तारी मार्तंड राया ॥३॥

kadhi magilali nahi mya tujhi vari |kadhi dekhili nahi mya prem puri |mani magile nahi hinyasi jaya |mala tarire tari martand raya ||3||

कधी उचलली नाही म्या तुझी टाळी ।कधी चर्चिन नाही भंडार भाळी ।देह पुष्ट झाल वृथाशी पहाया ।मला तारीरे तारी मार्तंड राया ॥४॥

kadhi uchalali nahi mya tujhi tali |kadhi charchin nahi bhandar bhali |deh pusht jhal vruthashi pahaya |mala tarire tari martand raya ||4||

कधीही मार्गद्वार कुळक बळी ।हयवाहन देखिले नाही म्या दिव्य दृष्टी ।मनी हेल हा धूमभारी पहाया ।मला तारीरे तारी मार्तंड राया ॥५॥

kadhihi margadvar kulak bali |hayavahan dekhile nahi mya divy drushti |mani hel ha dhumabhari pahaya |mala tarire tari martand raya ||5||

तुझे महात्म्य मी कोणिके काही कळी ।तुझे प्रेमळू भक्त मी काय जाणी ।तुझे दर्शना लगी कुळीच आया ।मला तारीरे तारी मार्तंड राया ॥६॥

tujhe mahatmy mi konike kahi kali |tujhe premalu bhakt mi kay jani |tujhe darshana lagi kulich aaya |mala tarire tari martand raya ||6||

दिशा दाक्षिणी प्रेमपुरी पहाया ।मार्तंड अवतार हा पूर्ण देवा ।तया वर्णिनो वंश माझा तराया ।मला तारीरे तारी मार्तंड राया ॥७॥

disha dakshini premapuri pahaya |martand avatar ha purn deva |taya varnino vansh majha taraya |mala tarire tari martand raya ||7||

तुझी अष्टके वर्णिली देव राया ।कृपा सागरा भवत तुझे तराया ।भैरव हा वंदिलो नीळ पाया ।मला तारीरे तारी मार्तंड राया ॥८॥

tujhi ashtake varnili dev raya |krupa sagara bhavat tujhe taraya |bhairav ha vandilo nil paya |mala tarire tari martand raya ||8||

भावार्थ
खंडोबाच्या पाच अष्टकांचा समारोप — "तुझी अष्टके वर्णिली देव राया". आणि शेवटच्या ओळीत भैरवाला वंदन, जे पुढील अष्टकाची ओळख करून देते. संग्रहाची रचना विचारपूर्वक केलेली आहे.

भैरव — अष्टक भैरवाचे

भुजंगासनी रुद्र कालाग्नी व्हेरी ।प्रलापी बहु दंड त्रिशूळ धारी ।विधी वर्णिला शब्द कुंठीत झाले ।नमस्कार जोगेश्वरीच्या चरणा ॥१॥

bhujangasani rudr kalagni vheri |pralapi bahu dand trishul dhari |vidhi varnila shabd kunthit jhale |namaskar jogeshvarichya charana ||1||

भावार्थ
भैरवाचे रूप — सर्पासनावर बसलेला रुद्र, कालाग्नीसारखा, दंड आणि त्रिशूळ धारण करणारा. आणि वर्णन करताना ब्रह्मदेवाचेही शब्द कुंठित झाले. रूपवर्णन करून लगेच वर्णनाची अशक्यता सांगणे, ही अष्टकांची पद्धत.

बहु चांगले नाम हया नाथजीचे ।मुखी बोल्ला प्राप्त कैवल्य साचे ।बहु हल्लो नव्हे सान्निध्य गेल ।नमस्कार जोगेश्वरीच्या चरणा ॥२॥

bahu changale nam haya nathajiche |mukhi bolla prapt kaivaly sache |bahu hallo navhe sannidhy gel |namaskar jogeshvarichya charana ||2||

मही दाटली दैत्य भारे कठिनी ।म्हणे धावा रे पावरे हवळ पाणी ।धरी देश तो धर्म स्थापावयाला ।नमस्कार जोगेश्वरीच्या चरणा ॥३॥

mahi datali daity bhare kathini |mhane dhava re pavare haval pani |dhari desh to dharm sthapavayala |namaskar jogeshvarichya charana ||3||

क्षमा दाक्षिणी लोचनी रक्तवर्णी ।म्हणे विघ्न भक्तासी न बाधे म्हणुनी ।करी मर्दना दुष्ट चांडाळ त्याला ।नमस्कार जोगेश्वरीच्या चरणा ॥४॥

kshama dakshini lochani raktavarni |mhane vighn bhaktasi n badhe mhanuni |kari mardana dusht chandal tyala |namaskar jogeshvarichya charana ||4||

जिला भाविका देव सन्निध आहे ।अभाग्या नरा आपुली तो हीन राहे ।जशी भावना त्या तशी प्राप्त त्याला ।नमस्कार जोगेश्वरीच्या चरणा ॥५॥

jila bhavika dev sannidh aahe |abhagya nara aapuli to hin rahe |jashi bhavana tya tashi prapt tyala |namaskar jogeshvarichya charana ||5||

भावार्थ
"जशी भावना त्या तशी प्राप्त त्याला" — ज्याची जशी भावना, त्याला तसेच प्राप्त होते. देव भाविकाजवळ आहे आणि अभाग्याला दूर वाटतो; अंतर देवाने ठेवलेले नाही, भावनेने.

महाराज दाता फार थोर दानी ।तुझे गाळिली वेद शास्त्री पुराणी ।नव्हे विन्मुखे शरण येती त्याला ।नमस्कार जोगेश्वरीच्या चरणा ॥६॥

maharaj data phar thor dani |tujhe galili ved shastri purani |navhe vinmukhe sharan yeti tyala |namaskar jogeshvarichya charana ||6||

आणुरेणू ब्रह्मांड पर्यंत सत्ता ।तुझी वागवी स्वामिया आदिनाथा ।दिनानाकळे भ्रांतीने भुलविला ।नमस्कार जोगेश्वरीच्या चरणा ॥७॥

aanurenu brahmand paryant satta |tujhi vagavi svamiya aadinatha |dinanakale bhrantine bhulavila |namaskar jogeshvarichya charana ||7||

लया विद्या हे वाहिनाले म्हणुनी ।असा भरवसा नाग नाथासी आला ।नमस्कार जोगेश्वरीच्या चरणा ॥८॥

laya vidya he vahinale mhanuni |asa bharavasa nag nathasi aala |namaskar jogeshvarichya charana ||8||

भावार्थ
समारोपात फलश्रुती सुचवली आहे — जो हे अष्टक नित्य भावाने वाचतो त्याला विद्या आणि आधार मिळतो.

देवी — अष्टक देवीचे (१)

लक्ष कोटी चंद्र किरण सुप्रचंड विलसती ।म्हणे चंद्र बिंबवदन दीप्ती माझी जेजुरी ।सिंह शिखर अचल वास मल्ल पीठ नायिका ।धर्म अर्थ काम मोक्ष कल्पवृक्ष रेणुका ॥१॥

laksh koti chandr kiran suprachand vilasati |mhane chandr bimbavadan dipti majhi jejuri |sinh shikhar achal vas mall pith nayika |dharm arth kam moksh kalpavruksh renuka ||1||

भावार्थ
रेणुकेचे वर्णन — लक्ष कोटी चंद्रकिरणांचे तेज, सिंहावर आरूढ, अचल शिखरावर वास. आणि ध्रुवपद चारही पुरुषार्थ मागते: धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष देणारा कल्पवृक्ष म्हणजे रेणुका.

आवडी अरुण वदन नेत्र कर्ण कुंडले ।डोलतांती पुष्पहार सुगंध फार दाटले ।अष्ट दंड बाजुबंद कंकणादि मुद्रिका ।धर्म अर्थ काम मोक्ष कल्पवृक्ष रेणुका ॥२॥

aavadi arun vadan netr karn kundale |dolatanti pushpahar sugandh phar datale |asht dand bajuband kankanadi mudrika |dharm arth kam moksh kalpavruksh renuka ||2||

चंदनाळ पद्मराग पांच हिरे साळ ।धायी घोळ कोरमाळ चंद्रहार वेगळा ।पैंजणादि भूषणांनी लेपविल्या जाटुळा ।धर्म अर्थ काम मोक्ष कल्पवृक्ष रेणुका ॥३॥

chandanal padmarag panch hire sal |dhayi ghol koramal chandrahar vegala |painjanadi bhushananni lepavilya jatula |dharm arth kam moksh kalpavruksh renuka ||3||

उग्रचाप बाणभूळ खड्ग मिरवे छुरी ।उग्र दृष्टी पाहलाची काळ झोप अंतरी ।उग्र सिंह वाहन उग्र ध्यान दैत्य अंतका ।धर्म अर्थ काम मोक्ष कल्पवृक्ष रेणुका ॥४॥

ugrachap banabhul khadg mirave chhuri |ugr drushti pahalachi kal jhop antari |ugr sinh vahan ugr dhyan daity antaka |dharm arth kam moksh kalpavruksh renuka ||4||

इंद्र दत्त मुनींद्र विष्णु ब्रह्मदेव वंदिली ।अनादि अंती ठाव राहिल आदिशक्ति भगवती ।त्र्यंबकं चंबु मुंडु खंडु विखंडु धारी अंबिका ।धर्म अर्थ काम मोक्ष कल्पवृक्ष रेणुका ॥५॥

indr datt munindr vishnu brahmadev vandili |anadi anti thav rahil aadishakti bhagavati |tryambakan chambu mundu khandu vikhandu dhari ambika |dharm arth kam moksh kalpavruksh renuka ||5||

अचल कोटी ब्रह्मांडु पोटी पूर्वमुख बैसली ।आदि अंती ठाव राहिल विश्व जननी भारली ।सव्य भागी दत्त अग्नी वामभागी कालिका ।धर्म अर्थ काम मोक्ष कल्पवृक्ष रेणुका ॥६॥

achal koti brahmandu poti purvamukh baisali |aadi anti thav rahil vishv janani bharali |savy bhagi datt agni vamabhagi kalika |dharm arth kam moksh kalpavruksh renuka ||6||

भावार्थ
कोटी ब्रह्मांडे जिच्या पोटी आहेत ती पूर्वाभिमुख बसली आहे. उजव्या बाजूला दत्त आणि अग्नी, डाव्या बाजूला कालिका. माहूरगडाच्या रेणुकेचे हे वर्णन — जिथे दत्तात्रेय आणि रेणुका यांचे नाते सांगितले जाते.

पर्वतागी वासी पक्षी अंबा अंबा बोलती ।चारी खाणी वृक्षरानी भवानी ध्यानी डोलती ।अवतार कल्पसार बंधु मुद्रि तारका ।धर्म अर्थ काम मोक्ष कल्पवृक्ष रेणुका ॥७॥

parvatagi vasi pakshi amba amba bolati |chari khani vruksharani bhavani dhyani dolati |avatar kalpasar bandhu mudri taraka |dharm arth kam moksh kalpavruksh renuka ||7||

भावार्थ
पर्वतावरील पक्षीही "अंबा अंबा" बोलतात आणि चारही खाणींतील वृक्ष ध्यानात डोलतात. सृष्टीच सर्वत्र तिचे नाम घेते आहे — भक्तीचे हे विश्वव्यापी चित्र या अष्टकाचे वैशिष्ट्य.

धन्य नाथ धाम पुण्य पाहलाची आभा ।अंबा दर्शनांत भवत अभवत होती आम्ही ।म्हणूनी विष्णुदास नीळ भवत पाऊल सुखा ।धर्म अर्थ काम मोक्ष कल्पवृक्ष रेणुका ॥८॥

dhany nath dham puny pahalachi aabha |amba darshanant bhavat abhavat hoti aamhi |mhanuni vishnudas nil bhavat paul sukha |dharm arth kam moksh kalpavruksh renuka ||8||

देवी — अष्टक देवीचे (२)

आदिशक्ति आदिमाय सर्व विश्व व्यापिका ।दुष्ट नष्ट नाशिके निराक्षसा संहारिके ।ब्रह्म देव विष्णु रुद्र पूजितांती कालिका ।भक्त काम कल्पद्रुम मोक्षदानी अंबिका ॥१॥

aadishakti aadimay sarv vishv vyapika |dusht nasht nashike nirakshasa sanharike |brahm dev vishnu rudr pujitanti kalika |bhakt kam kalpadrum mokshadani ambika ||1||

भावार्थ
आदिशक्ती, आदिमाया आणि सर्व विश्वात व्यापून राहणारी. दुष्टांचा नाश करणारी आणि ब्रह्मा, विष्णू व रुद्र या तिघांनीही पूजिलेली. ध्रुवपद तिला "भक्तांच्या कामनांचा कल्पद्रुम आणि मोक्ष देणारी अंबिका" म्हणते.

क्रोध काम मत्सरादि पाप ताप हारिणी ।संत भक्त साधु ह्यासी हर्ष मुक्ति दायिनी ।माहुरिया भायी लेसी आदिशक्ति रेणुका ।भक्त काम कल्पद्रुम मोक्षदानी अंबिका ॥२॥

krodh kam matsaradi pap tap harini |sant bhakt sadhu hyasi harsh mukti dayini |mahuriya bhayi lesi aadishakti renuka |bhakt kam kalpadrum mokshadani ambika ||2||

भावार्थ
क्रोध, काम आणि मत्सर या पापतापांचे हरण करणारी. आणि "माहुरिया" — माहूरगड, जिथे रेणुकेचे शक्तिपीठ आहे; कुलदैवत असणाऱ्या घरांसाठी हा उल्लेख विशेष.

उच्छ मच्छ दीपमान मुखनोही शोभिनी ।हुंडी हार त्या परीच राखउयादि सांविली ।पायी पैंजणादि हुंडी चंद्रहार नेटका ।भक्त काम कल्पद्रुम मोक्षदानी अंबिका ॥३॥

uchchh machchh dipaman mukhanohi shobhini |hundi har tya parich rakhauyadi sanvili |payi painjanadi hundi chandrahar netaka |bhakt kam kalpadrum mokshadani ambika ||3||

साधुसंत देवीदास दर्शनासी ठाकली ।स्नान दान तीर्थ पान सर्वसांग सारिली ।रिद्धी सिद्धी दासी द्वारी आणि अष्टनायका ।भक्त काम कल्पद्रुम मोक्षदानी अंबिका ॥४॥

sadhusant devidas darshanasi thakali |snan dan tirth pan sarvasang sarili |riddhi siddhi dasi dvari aani ashtanayaka |bhakt kam kalpadrum mokshadani ambika ||4||

आदिकाल थोर मान लोहो कोपरी ।स्थापिली धरासी लोक जोगवा घरोघरी ।उत्सवासी नाही पार वर्णु काय मी मुका ।भक्त काम कल्पद्रुम मोक्षदानी अंबिका ॥५॥

aadikal thor man loho kopari |sthapili dharasi lok jogava gharoghari |utsavasi nahi par varnu kay mi muka |bhakt kam kalpadrum mokshadani ambika ||5||

भावार्थ
"जोगवा घरोघरी" — जोगवा मागण्याची परंपरा घराघरात पोहोचली. आणि शेवटी रचनाकाराची नम्रता: "वर्णु काय मी मुका" — मी मुका, काय वर्णन करू?

शुद्ध पापी ज्या न ज्ञान अंबा अंबा बोलली ।वृक्ष वा तळादि ते ही अंबा ध्यानी डोलती ।दुष्ट कुष्ट सोशिनार जोडलानी घालका ।भक्त काम कल्पद्रुम मोक्षदानी अंबिका ॥६॥

shuddh papi jya n jnan amba amba bolali |vruksh va taladi te hi amba dhyani dolati |dusht kusht soshinar jodalani ghalaka |bhakt kam kalpadrum mokshadani ambika ||6||

पापरास ज्ञान काय थोर थोर भागले ।मागुनी दत्त ते ही माहुरासी सोपले ।वेदचार कुष्टी फार नेलि नेलि सांगिका ।भक्त काम कल्पद्रुम मोक्षदानी अंबिका ॥७॥

paparas jnan kay thor thor bhagale |maguni datt te hi mahurasi sopale |vedachar kushti phar neli neli sangika |bhakt kam kalpadrum mokshadani ambika ||7||

देई देव पाद भक्ती नेटकेची सांगणे ।दत्त दास जोडी हस्त राही राही बालका ।भक्त काम कल्पद्रुम मोक्षदानी अंबिका ॥८॥

dei dev pad bhakti netakechi sangane |datt das jodi hast rahi rahi balaka |bhakt kam kalpadrum mokshadani ambika ||8||

भावार्थ
समारोप — "राही राही बालका", राहा राहा बाळा. आठ कडव्यांच्या स्तुतीनंतर देवी बाळाला थांबवते; मागणी करणाऱ्याला उत्तर मिळते.

2. श्री नृसिंहसरस्वती प्रार्थना

Shri Nrusinha Saraswati Prarthana · स्वतंत्र वाचा · Read separately →

॥ श्री गणेशाय नमः ॥
॥ ॐ द्रां दत्तात्रेयाय नमः ॥

अनसुयात्मज हे जगपालका ।तुजविण कुणी ना जगी बालका।तरी कधी मी स्मरुं कवणांप्रती ।शरण मी नरसिंह सरस्वती ।१।

anasuyatmaj he jagapalaka |tujavin kuni na jagi balaka|tari kadhi mi smarun kavanamprati |sharan mi narasinh sarasvati |1|

Meaning: O son of Anasuya, protector of the world, Without You, there is no child in the world. Then when should I remember whom? I surrender to Narasimha Saraswati.
भावार्थ
हे अनसूयेच्या पुत्रा, जगपालका — या जगात या बालकाला तुझ्यावाचून कोणी नाही. मग मी कोणाचे स्मरण करू? "शरण मी नरसिंह सरस्वती" — हा या प्रार्थनेचा गाभा. श्री नृसिंहसरस्वती हे दत्तात्रेयांचे दुसरे अवतार, ज्यांचे चरित्र श्रीगुरुचरित्रात आले आहे.

मग मला गमला पथ हा बरा ।तव पदीच असो नित्य आसरा ।पुरती हेतू कधी मम हे कधी ।करी दया नरसिंहसरस्वती ।२।

mag mala gamala path ha bara |tav padich aso nity aasara |purati hetu kadhi mam he kadhi |kari daya narasinhasarasvati |2|

Meaning: Then I have found this good path, May I always have refuge at Your feet. When will my purpose be fulfilled? Be compassionate, Narasimha Saraswati.
भावार्थ
शेवटी मला हाच मार्ग बरा वाटला — तुझ्या चरणीच नित्य आसरा असावा. हेतू कधी पूर्ण होतील, कधी नाही; पण आश्रय बदलणार नाही. "करी दया नरसिंहसरस्वती" हा ध्रुवपदासारखा येणारा आर्त धावा.

मज कडोनिच घेऊनी चाकरी।मगही देशील योग्य ने ते जरी।शिशुस मोबदला कुणी मागती।कथी बरे नरसिंहसरस्वती ।३।

maj kadonich gheuni chakari|magahi deshil yogy ne te jari|shishus mobadala kuni magati|kathi bare narasinhasarasvati |3|

Meaning: Even if You take service from me, Then too give what is appropriate. Who demands payment from a child? Be compassionate, Narasimha Saraswati.
भावार्थ
माझ्याकडून चाकरी करवून घे आणि योग्य वाटेल ते दे. शिशू कधी मोबदला मागतो का? — सेवा करण्यातच समाधान, मागणी नाही. गुरुसेवेची ही व्याख्या.

नति तुझ्या अर्पिती किंकर ।अभय दे शिरी ठेवी गुरो कर।स्थिरमती रमती नित्य प्रार्थिती।करी दया नरसिंहसरस्वती ।४।

nati tujhya arpiti kinkar |abhay de shiri thevi guro kar|sthiramati ramati nity prarthiti|kari daya narasinhasarasvati |4|

Meaning: Your servant offers salutations, place Your hand fearlessly on my head, O Guru, With steady mind I always pray with joy. Be compassionate, Narasimha Saraswati.

मदीय लोचन सार्थक जाहले।सगुण सदगूरु सद्रुप पाहिले।बघ मना रूप मंगल हे किती।करी दया नरसिंहसरस्वती ।५।

madiy lochan sarthak jahale|sagun sadaguru sadrup pahile|bagh mana rup mangal he kiti|kari daya narasinhasarasvati |5|

Meaning: My eyes have become fruitful, I have seen the manifest form of the true Guru. Behold, O mind, how auspicious is this form! Be compassionate, Narasimha Saraswati.
भावार्थ
माझे डोळे सार्थक झाले — सगुण सद्गुरूंचे सद्रूप पाहिले. हे मना, हे मंगल रूप किती सुंदर आहे बघ! तक्रारीच्या ओळींमध्ये अचानक आलेला हा आनंदाचा क्षण या प्रार्थनेला जिवंत करतो.

तवकृपेविण जीवची घाबरे।अभय दे शिरी ठेवचि हस्त रे।तव पथा गुरु वासचि पाहती।करी दया नरसिंहसरस्वती ।६।

tavakrupevin jivachi ghabare|abhay de shiri thevachi hast re|tav patha guru vasachi pahati|kari daya narasinhasarasvati |6|

Meaning: Without Your grace, my soul trembles, Grant fearlessness, place Your hand on my head. O Guru, I wait only for Your path. Be compassionate, Narasimha Saraswati.

बहुत भोगियल्या गुरु आपदा।चुकवी दावी आता तुझिया पदा।द्रुतगती अजि धावती संकटी।करी दया नरसिंहसरस्वती ।७।

bahut bhogiyalya guru aapada|chukavi davi aata tujhiya pada|drutagati aji dhavati sankati|kari daya narasinhasarasvati |7|

Meaning: O Guru, I have suffered many calamities, Now let me escape to Your feet. Troubles run toward me swiftly even today. Be compassionate, Narasimha Saraswati.

कितीतरी अळवु तुज श्रीगुरु।बहुतही श्रमले भवि लेकरु।कशी दया तुजला लव ये न गा।अनसूयात्मज भो मज पाव गा।८।।

kititari alavu tuj shriguru|bahutahi shramale bhavi lekaru|kashi daya tujala lav ye n ga|anasuyatmaj bho maj pav ga|8||

Meaning: How much should I implore You, O Shri Guru? Your child has toiled greatly in worldly life. How can even a little compassion not come to You? O son of Anasuya, please come to me.
भावार्थ
गुरुजी, खूप आपदा भोगल्या; आता चुकवा आणि आपल्या चरणी घ्या. "द्रुतगती अजि धावती संकटी" — संकटात तुम्ही वेगाने धावता, हे मला माहीत आहे; मग आज का नाही?

तुझ समक्ष अरी मज गांजिती।लवहरी तुजला कशी ना क्षिती।उगिच का त्रिशुला धरीलें अगा।अनसुतयात्मज भो मज पावगा।९।।

tujh samaksh ari maj ganjiti|lavahari tujala kashi na kshiti|ugich ka trishula dharilen aga|anasutayatmaj bho maj pavaga|9||

Meaning: Enemies torment me before You, How is there not even a moment's forbearance in You? Is it in vain that You hold the trident? O son of Anasuya, please come to me.

मदिय प्राण हरीलचि काळ तो।मग तुझा ऊपयोगचि काय तो।म्हणूनी मी पुसतो कधी येशी गा।अनसुयात्मज भो मज पाव गा।१०।।

madiy pran harilachi kal to|mag tujha upayogachi kay to|mhanuni mi pusato kadhi yeshi ga|anasuyatmaj bho maj pav ga|10||

Meaning: That time will surely take my life, Then what use will You be? Therefore I ask, when will You come? O son of Anasuya, please come to me.

सदयता ह्रदयी लव तू धरी ।भजनी मंडळी हे गुरु उद्वरी।स्वकिय आप्त रिपू आणि निंदकाअनसुयात्मज भो मज पावगा।११।।

sadayata hradayi lav tu dhari |bhajani mandali he guru udvari|svakiy aapt ripu aani nindakaanasuyatmaj bho maj pavaga|11||

Meaning: Hold even a drop of compassion in Your heart, Save this devotional assembly, O Guru. From my own relatives who are enemies and critics, O son of Anasuya, please come to me.

अदयता धरिली अशी कां बरे।भवपूरी बुडतो जीव घाबरे।पुरवि हेतु न मी गुरुदास गा ।अनसुयात्मज भो मज पाव गा।१२।।

adayata dharili ashi kan bare|bhavapuri budato jiv ghabare|puravi hetu n mi gurudas ga |anasuyatmaj bho maj pav ga|12||

Meaning: Why have You held such mercilessness? My soul drowns in the ocean of existence and trembles. I am Your servant, Guru, fulfill my purpose. O son of Anasuya, please come to me.
भावार्थ
इतकी निर्दयता का धरली? भवसागरात जीव बुडतो आहे आणि घाबरतो आहे. हेतू पूर्ण करा — मी दुसरा कोणी नाही, गुरूचाच दास आहे. प्रार्थनेचा समारोप अधिकाराने नव्हे, नात्याने होतो.

3. दत्तात्रेया तव शरणम्

Dattatreya Tav Sharanam · स्वतंत्र वाचा · Read separately →

दत्तात्रेया तव शरणम् ।दत्तनाथा तव शरणम् ॥त्रिगुणात्मका त्रिगुणातीतात्रिभुवनपालक तव शरणम्॥१॥

dattatreya tav sharanam |dattanatha tav sharanam ||trigunatmaka trigunatitatribhuvanapalak tav sharanam||1||

भावार्थ
"तव शरणम्" — तुला शरण. हे दोन शब्द सतरा कडव्यांत सुमारे सत्तर वेळा येतात, आणि तीच या रचनेची पद्धत आहे: प्रत्येक ओळ एक नाव घेते आणि लगेच शरण जाते. त्रिगुणात्मक असूनही त्रिगुणातीत — गुणांत असून गुणांपलीकडे, हे दत्ततत्त्वाचे मूळ वर्णन.

शाश्वतमूर्ते तव शरणम् ।श्यामसुंदरा तव शरणम् ॥शेषाभरणा शेषभूषणाशेषशायि गुरु तव शरणम् ॥२॥

shashvatamurte tav sharanam |shyamasundara tav sharanam ||sheshabharana sheshabhushanasheshashayi guru tav sharanam ||2||

षड्भुजमूर्ते तव शरणम् ।षड्भुजयतिवर तव शरणम्॥दंडकमंडलु गदापद्मकरशंखचक्रघर तव शरणम् ॥३॥

shadbhujamurte tav sharanam |shadbhujayativar tav sharanam||dandakamandalu gadapadmakarshankhachakraghar tav sharanam ||3||

करुणानिधे तव शरणम् ।करुणासागर तव शरणम् ॥श्रीपादश्रीवल्लभ गुरुवरनृसिंहसरस्वति तव शरणम्॥४॥

karunanidhe tav sharanam |karunasagar tav sharanam ||shripadashrivallabh guruvarnrusinhasarasvati tav sharanam||4||

भावार्थ
येथे दत्त संप्रदायाची गुरुपरंपरा नोंदवली आहे — श्रीपाद श्रीवल्लभ आणि नृसिंहसरस्वती, दत्तांचे पहिले दोन अवतार. करुणानिधी आणि करुणासागर या संबोधनांनंतर लगेच गुरुनामे येतात: करुणा गुरुपरंपरेतून वाहते.

श्रीगुरुनाथा तव शरणम् ।सद्गुरुनाथा तव शरणम् ॥कृष्णासंगमतरुवरवासीभक्तावत्सला तव शरणम् ॥५॥

shrigurunatha tav sharanam |sadgurunatha tav sharanam ||krushnasangamataruvaravasibhaktavatsala tav sharanam ||5||

भावार्थ
"कृष्णासंगमतरुवरवासी" — कृष्णा नदीच्या संगमावरील औदुंबर वृक्षाखाली वसणारा. हा नरसोबावाडीचा थेट संदर्भ आहे; रचना कोणत्या भूमीतून आली हे या एका शब्दात कळते.

कृपामूर्ते तव शरणम् ।कृपासागरा तव शरणम् ॥कृपाकटाक्षा कृपावलोकनाकृपानिधे प्रभु तव शरणम्॥६॥

krupamurte tav sharanam |krupasagara tav sharanam ||krupakataksha krupavalokanakrupanidhe prabhu tav sharanam||6||

कालांतका तव शरणम् ।कालनाशका तव शरणम् ॥पूर्णानंदा पूर्णपरेशापुराणपुरुषा तव शरणम् ॥७॥

kalantaka tav sharanam |kalanashaka tav sharanam ||purnananda purnapareshapuranapurusha tav sharanam ||7||

जगदीशा तव शरणम् ।जगन्नाथा तव शरणम् ॥जगत्पालका जगदाधीशाजगदुद्धारा तव शरणम् ॥८॥

jagadisha tav sharanam |jagannatha tav sharanam ||jagatpalaka jagadadhishajagaduddhara tav sharanam ||8||

अखिलांतरा तव शरणम् ।अखिलैश्वर्या तव शरणम्॥भक्तप्रिया वज्रपंजराप्रसन्नवक्त्रा तव शरणम् ॥९॥

akhilantara tav sharanam |akhilaishvarya tav sharanam||bhaktapriya vajrapanjaraprasannavaktra tav sharanam ||9||

दिगंबरा तव शरणम् ।दीनदयाघन तव शरणम् ॥दीनानाथा दीनदयाळादीनोद्धारा तव शरणम् ॥१०॥

digambara tav sharanam |dinadayaghan tav sharanam ||dinanatha dinadayaladinoddhara tav sharanam ||10||

भावार्थ
दिगंबर — दिशाच ज्याचे वस्त्र आहे. आणि लगेच दीनदयाघन, दीनानाथ, दीनदयाळ, दीनोद्धार. ज्याच्याजवळ काहीच नाही तोच दीनांचा नाथ होऊ शकतो.

तपोमूर्ते तव शरणम् ।तेजोराशी तव शरणम् ॥ब्रह्मानंदा ब्रह्मसनातनब्रह्ममोहना तव शरणम् ॥११॥

tapomurte tav sharanam |tejorashi tav sharanam ||brahmananda brahmasanatanbrahmamohana tav sharanam ||11||

विश्वात्मका तव शरणम् ।विश्वरक्षका तव शरणम्॥विश्वंभरा विश्वजीवनाविश्वपरात्पर तव शरणम् ॥१२॥

vishvatmaka tav sharanam |vishvarakshaka tav sharanam||vishvambhara vishvajivanavishvaparatpar tav sharanam ||12||

विघ्नांतका तव शरणम् ।विघ्ननाशका तव शरणम् ॥प्रणवातीत प्रेमवर्धनाप्रकाशमूर्ते तव शरणम् ॥१३॥

vighnantaka tav sharanam |vighnanashaka tav sharanam ||pranavatit premavardhanaprakashamurte tav sharanam ||13||

निजानंदा तव शरणम् ।निजपददायका तव शरणम् ॥नित्यनिरंजन निराकारानिराधारा तव शरणम् ॥१४॥

nijananda tav sharanam |nijapadadayaka tav sharanam ||nityaniranjan nirakaraniradhara tav sharanam ||14||

चिद्घनमूर्ते तव शरणम् ।चिदाकारा तव शरणम् ॥चिदात्मरूपा चिदानंदाचित्सुखकंदा तव शरणम् ॥१५॥

chidghanamurte tav sharanam |chidakara tav sharanam ||chidatmarupa chidanandachitsukhakanda tav sharanam ||15||

अनादिमूर्ते तव शरणम् ।अखिलावतारा तव शरणम् ॥अनंतकोटिब्रह्मांडनायकाअघटितघटना तव शरणम् ॥१६॥

anadimurte tav sharanam |akhilavatara tav sharanam ||anantakotibrahmandanayakaaghatitaghatana tav sharanam ||16||

भावार्थ
अनंतकोटी ब्रह्मांडांचा नायक आणि "अघटितघटना" — जे घडणे अशक्य ते घडवून आणणारा. दत्तभक्तीतील सर्वात प्रिय संबोधनांपैकी एक.

भक्तोद्धारा तव शरणम् ।भक्तरक्षका तव शरणम् ॥भक्तानुग्रहभक्तिप्रियापतितोद्धारा तव शरणम् ॥१७॥

bhaktoddhara tav sharanam |bhaktarakshaka tav sharanam ||bhaktanugrahabhaktipriyapatitoddhara tav sharanam ||17||

भावार्थ
समारोप भक्तांवरच येतो — भक्तोद्धार, भक्तरक्षक, भक्तानुग्रह, भक्तिप्रिय, आणि शेवटी पतितोद्धार. सतरा कडव्यांत विश्वाचे वर्णन करून शेवटी पतितांकडे वळणे, हाच या स्तोत्राचा भाव.

4. देवीची पदे

Devichi Pade · स्वतंत्र वाचा · Read separately →

पद १ ले — धांव बाळ अंकी माते

धांव बाळ अंकी माते । दीनवत्सले ॥ आई दीनवत्सले ॥धृ॥ध्यास तुझा जागृती स्वप्नी । लागला दयाळे ॥ आई ॥

dhanv bal anki mate | dinavatsale || aai dinavatsale ||dhru||dhyas tujha jagruti svapni | lagala dayale || aai ||

भावार्थ
"धांव बाळ अंकी माते" — धाव, बाळाला मांडीवर घे. जागेपणी आणि स्वप्नातही तुझाच ध्यास लागला आहे. देवीला आई म्हणून हाक मारणे मराठी भक्तिपरंपरेचे केंद्र आहे, आणि हे पद त्याच स्वरात सुरू होते.

काम क्रोध महिषासुर हे । देती दुःख मज नच साहे ।मर्दुनिया त्या लवलाहे । रक्षी लान्हुले ॥ आई ॥१॥

kam krodh mahishasur he | deti duhkh maj nach sahe |marduniya tya lavalahe | rakshi lanhule || aai ||1||

भावार्थ
काम आणि क्रोध हेच माझे महिषासुर आहेत — पुराणातील दैत्य इथे मनातील विकार होतो. देवीने बाहेरचा महिषासुर मारला; आता आतला मारावा, अशी मागणी.

माय बाप भगिनी जाया । बाल्य बंधु दाविली माया ।परि न शांत होई काया । सुख दुरावले ॥ आई ॥२॥

may bap bhagini jaya | baly bandhu davili maya |pari n shant hoi kaya | sukh duravale || aai ||2||

भावार्थ
आई, वडील, बहीण, पत्नी, भाऊ — सर्वांनी माया दाखवली, तरीही काया शांत होत नाही आणि सुख दूरच राहते. नात्यांची कमतरता नाही; तरीही अपुरेपणा उरतो.

भागल्या अशा ह्या जिवा । माय तूच माझा विसावा ।अन्य मार्गी भजनचि हवा । बहुत शोचले ॥ आई ॥३॥

bhagalya asha hya jiva | may tuch majha visava |any margi bhajanachi hava | bahut shochale || aai ||3||

माझी आस ही तव पायी । पुरवशील का न आई ।ठाकी विश्वनाथ देई । प्रेमी माऊले ॥ आई ॥४॥

majhi aas hi tav payi | puravashil ka n aai |thaki vishvanath dei | premi maule || aai ||4||

भावार्थ
रचनाकार विश्वनाथ नाममुद्रा ठेवतात. "पुरवशील का न आई" — पुरवशील ना, आई? प्रश्नात शंका नाही, लडिवाळपणा आहे.

पद २ रे — त्रिपुर सुंदरी आई

त्रिपुर सुंदरी आई । त्रिपुर सुंदरी ॥ध्यान तुझे नित्य उरी ॥ आई ॥

tripur sundari aai | tripur sundari ||dhyan tujhe nity uri || aai ||

भावार्थ
त्रिपुरसुंदरी — तिन्ही पुरांची सुंदरी, श्रीविद्या परंपरेतील देवीचे नाव. मागील पदाचा लडिवाळ स्वर जाऊन येथे स्तुतीचा स्वर येतो.

नारद शुक सनकादि । तुज ध्यायी ।विदुल दानव देवादी । गाती विधी हरि ॥ आई ॥१॥

narad shuk sanakadi | tuj dhyayi |vidul danav devadi | gati vidhi hari || aai ||1||

अनुप किती रूप सुंदर । कोटी वदुनी दिनकर ।ध्यानी रत योगेश्वर । शंभू हर तरी ॥ आई ॥२॥

anup kiti rup sundar | koti vaduni dinakar |dhyani rat yogeshvar | shambhu har tari || aai ||2||

पुष्कळ धन चामर शिरी । मौक्तिक मणी हृदयावरी ॥त्रिशूळ रुद्र शोभल करी । वस्त्र भरजरी ॥ आई ॥३॥

pushkal dhan chamar shiri | mauktik mani hrudayavari ||trishul rudr shobhal kari | vastr bharajari || aai ||3||

विश्वनाथ गात गान । ज्वालेचा रुख अनाम ।दाखवि तव परम धाम । तव कृपाकरी ॥ आई ॥४॥

vishvanath gat gan | jvalecha rukh anam |dakhavi tav param dham | tav krupakari || aai ||4||

भावार्थ
समारोपात मागणी वैभवाची नाही — "दाखवि तव परम धाम", तुझे परम धाम दाखव. आणि ते तुझ्या कृपेनेच शक्य आहे.

पद ३ रे — आसिम कृपा तुम्हारी (हिंदी)

आसिम कृपा तुम्हारी । कैसे मैं गाऊँ मैया ।कर बार बार जोर । पर मैं तुम्हारे पैंया ॥धृ॥

aasim krupa tumhari | kaise main gaun maiya |kar bar bar jor | par main tumhare painya ||dhru||

भावार्थ
हे पद हिंदीत आहे — संपूर्ण वहीत हे एकच. "आसिम" म्हणजे असीम, अमर्याद. तुझी अमर्याद कृपा मी कशी गाऊ? हात जोडून मी तुझ्या पायाशी आहे.

आफत भरी हुई है । जिंदगी बिता रहा था मैया ।दी फेर सारी हालत । निर्मल बना गदे काया ॥ आसिम ॥१॥

aaphat bhari hui hai | jindagi bita raha tha maiya |di pher sari halat | nirmal bana gade kaya || aasim ||1||

भावार्थ
संकटांनी भरलेले आयुष्य जगत होतो, आणि तू सारी परिस्थिती फिरवलीस. हे पद कृतज्ञतेचे आहे — मागणीचे नाही. वहीतील बहुतेक रचना काही मागतात; ही आभार मानते.

दिखी व्याल्य शक्ति तुमने । भगती बढ़ाई मेरी ।दर्शन की प्यास भारी । दिन रात है लगाया ॥ आसिम ॥२॥

dikhi vyaly shakti tumane | bhagati badha़ai meri |darshan ki pyas bhari | din rat hai lagaya || aasim ||2||

तन में समा रहे हो । आनंद वृत्ती धरके ।म्हारा घना दिखाऊँ । तुम विश्व के खेवैया ॥ आसिम ॥३॥

tan men sama rahe ho | aanand vrutti dharake |mhara ghana dikhaun | tum vishv ke khevaiya || aasim ||3||

शिव शक्ती दुर्गा ज्वाला । अब अर्जी मंजूर तुमसे ।विश्वनाथ दास किंयो । भवपार करदो नैया ॥ आसिम ॥४॥

shiv shakti durga jvala | ab arji manjur tumase |vishvanath das kinyo | bhavapar karado naiya || aasim ||4||

भावार्थ
"भवपार करदो नैया" — माझी नाव भवसागर पार करून दे. रचनाकाराची तीच नाममुद्रा, विश्वनाथ, हिंदीतही.

5. मानस पूजा

Manas Puja · स्वतंत्र वाचा · Read separately →

मानस पूजा केली । हरिची मानस पूजा केली ।रत्नजडित नवद्वार सिंहासनी । आत्ममूर्ति बसविली ॥धृ॥

manas puja keli | harichi manas puja keli |ratnajadit navadvar sinhasani | aatmamurti basavili ||dhru||

भावार्थ
नवद्वार म्हणजे देहाची नऊ द्वारे — दोन डोळे, दोन कान, दोन नाकपुड्या, मुख आणि दोन अधोद्वारे. तेच रत्नजडित सिंहासन, आणि त्यावर बसवली आत्ममूर्ती. पूजेला मंदिर लागत नाही; देहच मंदिर आहे.

प्रेम भक्तीचे जळी न्हाऊ घातली । ध्यान वसन नटविली ॥मानस पूजा केली ॥१॥

prem bhaktiche jali nhau ghatali | dhyan vasan natavili ||manas puja keli ||1||

भावार्थ
अभिषेकाचे पाणी म्हणजे प्रेमभक्ती, आणि नेसवलेले वस्त्र म्हणजे ध्यान. प्रत्येक उपचाराला एक आंतरिक प्रतिरूप दिले आहे — हीच या रचनेची संपूर्ण योजना.

शुभ चित्ताचे सुगंधी चंदन । मळवट लाविली भाळी ॥मानस पूजा केली ॥२॥

shubh chittache sugandhi chandan | malavat lavili bhali ||manas puja keli ||2||

ज्ञानवेलीची फुलले तोडुनी । माळ गळा शोभविली ॥मानस पूजा केली ॥३॥

jnanavelichi phulale toduni | mal gala shobhavili ||manas puja keli ||3||

भावार्थ
ज्ञानाच्या वेलीवर फुललेली फुले तोडून केलेली माळ. फुले विकत आणावी लागत नाहीत — ती साधकाच्या स्वतःच्या ज्ञानातून उमलतात.

वैराग्याचे चक्र सुदर्शन । शोभे हरिकरकमळी ॥मानस पूजा केली ॥४॥

vairagyache chakr sudarshan | shobhe harikarakamali ||manas puja keli ||4||

धूप दीप नैवेद्य आरती । प्राणज्योति उजळली ॥मानस पूजा केली ॥५॥

dhup dip naivedy aarati | pranajyoti ujalali ||manas puja keli ||5||

भावार्थ
"प्राणज्योति उजळली" — आरतीची ज्योत म्हणजे स्वतःचा प्राण. संपूर्ण रचनेतील कळस: जे ओवाळायचे ते बाहेरून आणलेले नाही, ते स्वतःचे जीवन आहे.

विश्वनाथ म्हणे भाविकजन हो । सेवा ही आवडली ॥मानस पूजा केली ॥६॥

vishvanath mhane bhavikajan ho | seva hi aavadali ||manas puja keli ||6||

भावार्थ
रचनाकार विश्वनाथ नाममुद्रा ठेवून सांगतात — ही सेवा देवाला आवडली. साधनसामग्रीविना केलेली पूजाच स्वीकारली गेली, हा समारोपाचा आशय.

6. अंबेचा जोगवा

Ambecha Jogwa · स्वतंत्र वाचा · Read separately →

अंबेचा जोगवा हो । जय अंबे अंबेचा जोगवा ।उदयोस्तु प्रसाद मिळवा हो । जय अंबे अंबेचा जोगवा ॥धृ॥

ambecha jogava ho | jai ambe ambecha jogava |udayostu prasad milava ho | jai ambe ambecha jogava ||dhru||

भावार्थ
जोगवा म्हणजे देवीच्या नावाने मागितलेली भिक्षा — आणि ती मागताना म्हटले जाणारे गाणे. मागणे हे लाजिरवाणे नसून देवीचे व्रत मानले जाते; म्हणूनच "प्रसाद मिळवा" असे म्हटले आहे, भिक्षा नव्हे.

हिचे निवास ओट पिढ । हिचे चारित्र हो आवडे ।गाता माळी भावे नित । लिंबोणीच्या सुखदा ।पिला हो । जय अंबे अंबेचा जोगवा ॥१॥

hiche nivas ot pidh | hiche charitr ho aavade |gata mali bhave nit | limbonichya sukhada |pila ho | jai ambe ambecha jogava ||1||

मालापूर कोल्हापूर । कालिका देवी माहिषपूर ।अर्ध पिढ पर्वत शिखर । सत्पक्षंगी निवास ।करवा हो । जय अंबे अंबेचा जोगवा ॥२॥

malapur kolhapur | kalika devi mahishapur |ardh pidh parvat shikhar | satpakshangi nivas |karava ho | jai ambe ambecha jogava ||2||

भावार्थ
देवीच्या स्थानांची यादी — माळापूर, कोल्हापूर, माहिषपूर. महाराष्ट्रातील शक्तिपीठे नावानिशी घेऊन जोगवा मागितला जातो; गाणे हेच तीर्थयात्रेचे स्मरण होते.

भरजरी नेसली पाट । भाळी कुंकुमाचा मळवट ।मस्तकी किरीट । पायी पैंजण तिरवा हो ।जय अंबे अंबेचा जोगवा ॥३॥

bharajari nesali pat | bhali kunkumacha malavat |mastaki kirit | payi painjan tirava ho |jai ambe ambecha jogava ||3||

भावार्थ
भरजरी पाटाची साडी, कपाळभर कुंकवाचा मळवट, मस्तकी किरीट आणि पायी पैंजण. "मळवट" हा शब्द विशेष — कुंकवाचा टिळा नव्हे, संपूर्ण कपाळ भरून लावलेले कुंकू, जे देवीच्या उग्र रूपाचे चिन्ह आहे.

करी शस्त्रास्त्रे चमकली । हिची करिली देव स्तुती ।हिची कळली प्रचंड शक्ती । त्या चंड मुंड दान वाहो ॥जय अंबे अंबेचा जोगवा ॥४॥

kari shastrastre chamakali | hichi karili dev stuti |hichi kalali prachand shakti | tya chand mund dan vaho ||jai ambe ambecha jogava ||4||

अश्विनी मास ते ये नवरात्र । हार भाक विश्व मिति ।स्थापिली दीप महारात्र । भावे दास सेवा हो ॥जय अंबे अंबेचा जोगवा ॥५॥

ashvini mas te ye navaratr | har bhak vishv miti |sthapili dip maharatr | bhave das seva ho ||jai ambe ambecha jogava ||5||

भावार्थ
अश्विन महिन्यात नवरात्र येते आणि महारात्री दीप स्थापन केला जातो. घटस्थापनेचे वर्णन — जोगवा हा नवरात्रीच्या नऊ दिवसांतच सर्वाधिक म्हटला जातो.

माझी माय कुलस्वामिनी । रेणुका दंभ रूपिणी ।गायी गुंग गायिली । यशवंत दास लाखवा हो ॥जय अंबे अंबेचा जोगवा ॥६॥

majhi may kulasvamini | renuka dambh rupini |gayi gung gayili | yashavant das lakhava ho ||jai ambe ambecha jogava ||6||

भावार्थ
समारोपात रचनाकाराची नाममुद्रा — यशवंत दास. आणि "माझी माय कुलस्वामिनी": देवी येथे विश्वाची शक्ती म्हणून नव्हे, या घराची कुलस्वामिनी म्हणून आठवली जाते.

7. करुणात्रिपदी

Karunatripadi · स्वतंत्र वाचा · Read separately →

पहिले पद

शांत हो श्रीगुरुदत्ता। मम चित्ता शमवी आता।।ध्रु।।

shant ho shrigurudatta| mam chitta shamavi aata||dhru||

भावार्थ
हे श्रीगुरुदत्ता, आपण शांत व्हा आणि माझे चित्त शांत करा. गर्भित अर्थ असा — अंतर्बाह्य सर्वत्र आपणच आहात हे खरे असले, तरी मी स्वतःला आपल्याहून वेगळा मानतो आणि म्हणूनच माझ्या चित्तात वासनांचे वादळ उठत राहते. ते शमवणे केवळ आपल्याच हाती आहे. संपूर्ण त्रिपदीची मागणी याच एका ओळीत आहे.

तू केवळ माता जनिता। सर्वथा तू हितकर्ता।।तू आप्तस्वजन भ्राता। सर्वथा तूचि त्राता।।भयकर्ता तू भयहर्ता। दंडधर्ता तू परिपाता।।तुजवाचुनि न दुजी वार्ता। तू आर्ता आश्रय दत्ता।।मम चित्ता शमवी आता । शांत हो ।।१।।

tu keval mata janita| sarvatha tu hitakarta||tu aaptasvajan bhrata| sarvatha tuchi trata||bhayakarta tu bhayaharta| dandadharta tu paripata||tujavachuni n duji varta| tu aarta aashray datta||mam chitta shamavi aata | shant ho ||1||

भावार्थ
माता, पिता, आप्त, स्वजन, बंधू आणि त्राता — ही सर्व नाती एकाच ठिकाणी सांगितली आहेत. भय निर्माण करणाराही तूच आणि भय हरणाराही तूच; दंड धारण करणाराही तूच आणि सांभाळणाराही तूच. जेव्हा शिक्षा करणारा आणि पाठीशी घालणारा एकच असतो, तेव्हा भक्ताला दुसरीकडे जाण्याचे कारणच उरत नाही. त्रिविध तापांनी दुःखी झालेल्या आर्त जीवाला एकच आश्रय — दत्त.

अपराधास्तव गुरुनाथा। जरि दंडा धरिसी यथार्था।।तरि आम्ही गाउनि गाथा। तव चरणीं नमवू माथा।।तू तथापि दंडिसी देवा। कोणाचा मग करूं धावा?सोडविता दुसरा तेव्हां। कोण दत्ता आम्हां त्राता?मम चित्ता शमवी आता । शांत हो ।।२।।

aparadhastav gurunatha| jari danda dharisi yathartha||tari aamhi gauni gatha| tav charanin namavu matha||tu tathapi dandisi deva| konacha mag karun dhava?sodavita dusara tevhan| kon datta aamhan trata?mam chitta shamavi aata | shant ho ||2||

भावार्थ
आमच्या सदोष आचरणामुळे अपराध घडतात आणि ते घडू नयेत म्हणूनच आपण दंड धारण करता — हे भक्त मान्य करतो. शिक्षा झाली तरी तक्रार नाही; गाथा गातच चरणी माथा ठेवू. पण एक अडचण उरते: तरीही आपणच दंड करत राहिलात तर धावा कोणाकडे करावा? सोडवणारा दुसरा असता तर त्याच्याकडे गेलो असतो. ही तर्कशुद्ध शरणागती आहे — पळून जाण्याची जागाच नाही.

तू नटसा होउनि कोपी। दंडिताहि आम्ही पापी ।।पुनरपिही चुकत तथापि। आम्हांवरी नच संतापी ।।गच्छतः स्खलनं क्वापि। असें मानुनि नच होऊ कोपी ।।निजकृपा लेशा ओपी। आम्हांवरि तू भगवंता।।मम चित्ता शमवी आता । शांत हो ।।३।।

tu natasa houni kopi| danditahi aamhi papi ||punarapihi chukat tathapi| aamhanvari nach santapi ||gachchhatah skhalanan kvapi| asen manuni nach hou kopi ||nijakrupa lesha opi| aamhanvari tu bhagavanta||mam chitta shamavi aata | shant ho ||3||

भावार्थ
तू खरे तर कधीच रागावत नाहीस; रागावल्याचा अभिनय करतोस — "नटसा होउनि कोपी" या शब्दांत हेच सांगितले आहे. शिक्षा होऊनही आमच्याकडून पुन्हा पुन्हा चुका होतात, तरी संतापू नकोस. "गच्छतः स्खलनं क्वापि" — चालणाऱ्याचा पाय कधीतरी घसरतोच. जो मुळी चालतच नाही तो कधी पडत नाही; पडणे हे प्रवासाचे लक्षण आहे. कर्मप्रवृत्त माणसाला हे गृहीत धरून कृपेचा लवलेश तरी ओत.

तव पदरीं असता ताता। आडमार्गीं पाऊल पडतां ।।सांभाळुनि मार्गावरता। आणिता न दूजा त्राता।।निजबिरुदा आणुनि चित्ता। तू पतितपावन दत्ता।।वळे आतां आम्हांवरता। करुणाघन तू गुरुनाथा।।मम चित्ता शमवी आता । शांत हो ।।४।।

tav padarin asata tata| aadamargin paul padatan ||sambhaluni margavarata| aanita n duja trata||nijabiruda aanuni chitta| tu patitapavan datta||vale aatan aamhanvarata| karunaghan tu gurunatha||mam chitta shamavi aata | shant ho ||4||

भावार्थ
तुझ्या पदरात असतानाही पाऊल आडमार्गी पडले, तर परत मार्गावर आणणारा दुसरा त्राता नाही. येथे भक्त गुरूंना त्यांचेच बिरुद आठवण करून देतो — "पतितपावन". ज्याने पतितांना पावन करण्याचे नाव धारण केले आहे, त्याने पतित पाहून मागे फिरणे शोभत नाही. हा भक्तीतील गोड आग्रह आहे: तुझ्या स्वतःच्या नावाला जाग.

सहकुटुंब सहपरिवार। दास आम्ही हें घरदार ।।तव पदी अर्पू असार। संसाराहित हा भार ।।परिहरिसी करुणासिंधो। तू दीनानाथ सुबन्धो।।आम्हां अघ लेश न बाधो। वासुदेव-प्रार्थित दत्ता।।शांत हो श्रीगुरुदत्ता। मम चित्ता शमवी आता।।५।।

sahakutumb sahaparivar| das aamhi hen gharadar ||tav padi arpu asar| sansarahit ha bhar ||pariharisi karunasindho| tu dinanath subandho||aamhan agh lesh n badho| vasudeva-prarthit datta||shant ho shrigurudatta| mam chitta shamavi aata||5||

भावार्थ
सहकुटुंब, सहपरिवार, हे घरदार आणि हा असार संसाराचा भार — सर्व स्वहितासाठी तुझ्या चरणी अर्पण. तूच करुणासिंधू, दीनांचा नाथ आणि खरा सुबंधू. पापांचा लवलेशही आम्हांला बाधू नये, अशी रचनाकार वासुदेवानंदांची प्रार्थना. पहिल्या पदाचा समारोप मागणीने नव्हे, संपूर्ण जीवन अर्पण करण्याने होतो.

दुसरे पद

श्रीगुरुदत्ता जय भगवंता। ते मन निष्ठुर न करी आता।।ध्रु।।श्रीगुरुदत्ता ।।

shrigurudatta jai bhagavanta| te man nishthur n kari aata||dhru||shrigurudatta ||

भावार्थ
दुसरे पद तर्क सोडून थेट स्मरणावर येते — "ते मन निष्ठुर करू नका." "ते मन" म्हणजे जे मन पूर्वी भक्तांसाठी कळवळले होते तेच. पुढील प्रत्येक कडव्यात त्या कळवळ्याचे श्रीगुरुचरित्रातील एक एक प्रसंग आठवून दिला आहे — जणू भक्त गुरूंना त्यांचाच इतिहास दाखवत आहे.

चोरे द्विजासी मारीता मन जे। कळवळले ते कळवळो आता।।श्रीगुरुदत्ता ।।

chore dvijasi marita man je| kalavalale te kalavalo aata||shrigurudatta ||

भावार्थ
श्रीगुरुचरित्राच्या दहाव्या अध्यायातील प्रसंग — चोरांनी वल्लभेश नामक ब्राह्मणाला मारले तेव्हा जे मन कळवळले, तेच आजही कळवळू दे. भक्ताचा युक्तिवाद साधा आहे: तुझा स्वभावच करुणा आहे, तो आजही तसाच असू दे.

पोटशूळाने द्विज तडफडता। कळवळले ते कळवळो आता।।श्रीगुरुदत्ता ।।

potashulane dvij tadaphadata| kalavalale te kalavalo aata||shrigurudatta ||

भावार्थ
तेराव्या अध्यायातील प्रसंग — उदरव्यथेने तडफडणाऱ्या ब्राह्मणाला पाहून जे मन द्रवले, ते आजही द्रवू दे. शारीरिक वेदनेच्या क्षणी दाखवलेली करुणा हा येथील आधार.

द्विजसुत मरता वळले ते मन हो की उदासीन न वळे आता।।श्रीगुरुदत्ता ।।

dvijasut marata valale te man ho ki udasin n vale aata||shrigurudatta ||

भावार्थ
विसाव्या अध्यायातील प्रसंग — गंगाधर नामक ब्राह्मणाचा पुत्र मरण पावला तेव्हा जे मन वळले, ते आता उदासीन का झाले? भक्ताची खरी भीती हीच: पूर्वी धावून येणारा आता तटस्थ राहील का?

सतिपति मरता काकुळती येता। वळले ते मन न वळे की आता।।श्रीगुरुदत्ता ।।

satipati marata kakulati yeta| valale te man n vale ki aata||shrigurudatta ||

भावार्थ
तिसाव्या ते बत्तिसाव्या अध्यायांतील प्रसंग — माहूरच्या दत्तात्रेय नामक द्विजाचा अंत झाला आणि त्याची पत्नी शोकाकुल होऊन काकुळतीला आली, तेव्हा जे मन वळले (आणि पतीला जीवित केले) ते आता का वळत नाही? हा प्रश्न रागाचा नाही, आर्ततेचा आहे.

श्रीगुरुदत्ता त्यजी निष्ठुरता। कोमल चित्ता वळवी आता।।श्रीगुरुदत्ता जय भगवंता। ते मन निष्ठुर न करी आता।।ध्रु।।श्रीगुरुदत्ता ।।

shrigurudatta tyaji nishthurata| komal chitta valavi aata||shrigurudatta jai bhagavanta| te man nishthur n kari aata||dhru||shrigurudatta ||

भावार्थ
दुसऱ्या पदाचा समारोप — ही निष्ठुरता सोडा आणि आपले कोमल चित्त आमच्याकडे वळवा. संपूर्ण पद एकाच मागणीभोवती फिरते: आपल्या स्वभावाकडे परत या.

तिसरे पद

जय करुणाघन निजजनजीवन।अनसूयानन्दन पाहि जनार्दन।।ध्रु।।जय करुणाघन ।

jai karunaghan nijajanajivan|anasuyanandan pahi janardana||dhru||jai karunaghan |

भावार्थ
तिसरे पद स्तुतीने सुरू होते — करुणाघन, निजजनांचे जीवन, अनसूयेचा नंदन, जनार्दन. आधीच्या दोन पदांतील तक्रार आणि आर्तता येथे शांत होऊन केवळ नामस्तुती उरते. प्रार्थनेचा हा स्वाभाविक प्रवास आहे — मागणीपासून स्तुतीकडे.

निज-अपराधे उफराटी दृष्टी।होऊनि पोटी भय धरू पावन।।१।।जय करुणाघन ।

nija-aparadhe upharati drushti|houni poti bhay dharu pavan||1||jai karunaghan |

भावार्थ
आमच्याच चुकीमुळे दृष्टी उलटी झाली आहे — स्वप्नवत असलेला हा संसार आम्ही खरा मानून त्यात रमलो, आणि त्यातूनच पोटात भय निर्माण झाले. दोष देवाचा नाही, आमच्या विपरीत दृष्टीचा आहे. या संसारभयातून सोडव.

तू करुणाकर कधी आम्हांवर।रुससी न किंकर-वरद-कृपाघन।।२।।जय करुणाघन ।

tu karunakar kadhi aamhanvar|rusasi n kinkara-varada-krupaghan||2||jai karunaghan |

भावार्थ
तू करुणेचा सागर आहेस आणि आपल्या किंकरांवर — सेवकांवर — कधीही रुसत नाहीस. वर देणारा आणि कृपाघन असलेला तू रुष्ट होणे संभवतच नाही.

वारी अपराध तू मायबाप।तव मनी कोप लेश न वामन।।३।।जय करुणाघन ।

vari aparadh tu mayabap|tav mani kop lesh n vaman||3||jai karunaghan |

भावार्थ
आमचे सर्व अपराध पोटात घाल, कारण तूच आमचा त्राता, तूच मायबाप. तुझ्या मनात किंचितही कोप नाही — शेवटी भक्ताला हेच उमगते की कोप त्याच्या कल्पनेत होता, देवाच्या मनात नव्हता.

बालकापराधा गणे जरी माता।तरी कोण त्राता देईल जीवन।।४।।जय करुणाघन ।

balakaparadha gane jari mata|tari kon trata deil jivan||4||jai karunaghan |

भावार्थ
आईच जर बालकाचे अपराध मोजू लागली, तर त्याला जीवन देणारा त्राता कोण उरेल? आईपणाची व्याख्याच क्षमा आहे — या त्रिपदीतील सर्वात हृदयस्पर्शी युक्तिवाद.

प्रार्थी वासुदेव पदी ठेवी भाव।पदी देवो ठाव देव अत्रिनन्दन।।५।।जय करुणाघन निजजनजीवन।अनसूयानन्दन पाहि जनार्दन।।ध्रु।।जय करुणाघन ।

prarthi vasudev padi thevi bhav|padi devo thav dev atrinandan||5||jai karunaghan nijajanajivan|anasuyanandan pahi janardana||dhru||jai karunaghan |

भावार्थ
समारोप — वासुदेव चरणी विनीत होऊन प्रार्थना करतात की चरणी भाव राहो आणि अत्रिनंदन दत्तांच्या पायाशी जागा मिळो. मागणी संपत्तीची नाही, मुक्तीचीही नाही — केवळ भाव आणि चरणी ठाव एवढीच.

सांगावे

सांगावे, कवण्या ठाया जावे, कवणा ते स्मरावे,कैसे काय करावे, कवण्या परि मी रहावे |कवण येउन, कुरुंद-वाडी, स्वामी ते मिळवावे ||धृ||

sangave, kavanya thaya jave, kavana te smarave,kaise kay karave, kavanya pari mi rahave |kavan yeun, kurunda-vadi, svami te milavave ||dhru||

भावार्थ
ही तीन पदांच्या करुणात्रिपदीनंतर स्वतंत्रपणे म्हटली जाणारी रचना आहे — श्रीपाद श्रीवल्लभांच्या स्मरणाची. "कोणत्या ठिकाणी जावे, कोणाचे स्मरण करावे, कसे वागावे?" — दिशाहीन झालेल्या मनाचे प्रश्न, आणि कुरुंदवाडी जाऊन स्वामींची भेट कशी होईल हा तळमळीचा शोध.

या हारि, जेवावे व्यवहारी, बोलावे संसारी,घालूनी अंगिकारी, प्रतीपाळीसि जो निर्धारी,केला जो निज निश्चय स्वामी कोठे तो अवधारी ||१||

ya hari, jevave vyavahari, bolave sansari,ghaluni angikari, pratipalisi jo nirdhari,kela jo nij nishchay svami kothe to avadhari ||1||

या रानी, माझी करुणावाणी, काया कष्टील प्राणी,ऐकुनी घेशील कानी, देशील सौख्य निदानी,संकट होउनि, मूर्च्छित असता, पाजील कवण पाणी ||२||

ya rani, majhi karunavani, kaya kashtil prani,aikuni gheshil kani, deshil saukhy nidani,sankat houni, murchchhit asata, pajil kavan pani ||2||

त्यावेळा, सत्पुरुषांचा मेळा, पहातसे निज डोळा,लावति भस्म कपाळा, सांडी भय तू बाळा,श्रीपाद श्रीवल्लभ म्हणती, अभय तुज गोपाळा ||३||

tyavela, satpurushancha mela, pahatase nij dola,lavati bhasm kapala, sandi bhay tu bala,shripad shrivallabh mhanati, abhay tuj gopala ||3||

8. अपराध क्षमापन स्तोत्र

Aparadh Kshamapan Stotra · स्वतंत्र वाचा · Read separately →

अपराध क्षमा आता केला पाहिजे । गुरु हा केला पाहिजे ।अबहद सुबहद गुण वर्णियेले तुझे ॥धृ॥

aparadh kshama aata kela pahije | guru ha kela pahije |abahad subahad gun varniyele tujhe ||dhru||

भावार्थ
हे स्तोत्र क्षमा मागते ती पापांची नव्हे — पूजेतल्या चुकांची. भजन संपल्यावर "जे काही चुकले असेल ते पोटात घाल" असे म्हणण्याची परंपरा महाराष्ट्रात सर्वत्र आहे; ही रचना त्या क्षणासाठीच आहे.

न कळेचि टाळ वीणा वाजवू कैसा । गुरु हा वाजवू कैसा ।अस्ताव्यस्त पडे नाद केला भक्तैसा ॥अप॥१॥

n kalechi tal vina vajavu kaisa | guru ha vajavu kaisa |astavyast pade nad kela bhaktaisa ||ap||1||

भावार्थ
टाळ आणि वीणा कशी वाजवावी हेच कळत नाही; नाद अस्ताव्यस्त पडतो. तरीही तो भक्तीने केला आहे — "केला भक्तैसा". कौशल्य नाही, भाव आहे.

नाही तालज्ञान, नाही कंठ सुस्वर । गुरु हा कंठ सुस्वर ।साळ नाही वरा वाचे वदो उच्चार ॥अप॥२॥

nahi talajnan, nahi kanth susvar | guru ha kanth susvar |sal nahi vara vache vado uchchar ||ap||2||

भावार्थ
तालाचे ज्ञान नाही, गळा सुस्वर नाही, आणि उच्चारही नीट होत नाहीत. गाणाऱ्याने स्वतःची तिन्ही उणीव एका ओळीत मांडली आहे — आणि तरीही गातो आहे.

निरंजन म्हणे देवा तुझे वेडेवांकुडे । गुरु हे वेडेवांकुडे ।गुणदोष न लावावा सेवकाकडे ॥अप॥३॥

niranjan mhane deva tujhe vedevankude | guru he vedevankude |gunadosh n lavava sevakakade ||ap||3||

भावार्थ
रचनाकार निरंजन नाममुद्रा ठेवून समारोप करतात — हे सर्व वेडेवाकडे आहे, पण सेवकाकडे गुणदोष लावू नका. संपूर्ण स्तोत्राची मागणी एका ओळीत: निकाल पाहू नका, हेतू पाहा.

9. श्री वासुदेवानंद सरस्वती स्तोत्र

Vasudevanand Saraswati Stotra · स्वतंत्र वाचा · Read separately →

ओवी

असो नरक चतुर्दशीते । सर्व जनांनी गुरुमूर्तीते ।लाऊनी सुगंध उद्वर्तनाले । अभ्यंगस्नान घातले ॥षोडशोपचारे तदनंतर । पूजा भक्तिपुरःसर ।करुनी घातला नमस्कार । स्तुति ऐशी करुनियां ॥

aso narak chaturdashite | sarv jananni gurumurtite |launi sugandh udvartanale | abhyangasnan ghatale ||shodashopachare tadanantar | puja bhaktipurahsar |karuni ghatala namaskar | stuti aishi karuniyan ||

भावार्थ
ही ओवी स्तोत्राचा प्रसंग अचूक नोंदवते — नरक चतुर्दशीच्या दिवशी भक्तांनी गुरुमूर्तीला सुगंधी उटणे लावले, अभ्यंगस्नान घातले, षोडशोपचारे पूजा केली, नमस्कार घातला आणि मग पुढील स्तुती म्हटली. दिवाळीच्या पहिल्या दिवशी स्वतःला अभ्यंग घालण्याची प्रथा आहे; येथे तीच सेवा गुरुमूर्तीला अर्पण केली आहे.

श्लोक

नमः श्रीगुरोमेशधिशा । दयाब्धोभयार्वीघ्न ते स्वात्मदो वासुदेव ॥यतीट सेवितानंद षादाब्जयुग्मे सदा मे हृदि स्यात्स्तुत वासुदेव ॥१॥

namah shriguromeshadhisha | dayabdhobhayarvighn te svatmado vasudev ||yatit sevitanand shadabjayugme sada me hrudi syatstut vasudev ||1||

भावार्थ
"सदा मे हृदि स्यात्" — तू सदा माझ्या हृदयात असावास. तिन्ही श्लोकांचा शेवट "वासुदेव" या नावावर होतो, आणि हे नाव दुहेरी आहे: स्वामींचे नाव आणि विष्णूचेही. दत्तसंप्रदायात गुरु आणि देव यांत भेद केला जात नाही, तो या रचनेच्या बांधणीतच दिसतो.

भक्तिं श्रद्धां देहि मे ते दयाळो दासो दीनो भावतायेन तप्तः ।सर्वैस्त्यक्तो द्वारितेऽत्र प्रसंस्थोऽहं मां मातः पालयाद्य स्वबालम् ॥२॥

bhaktin shraddhan dehi me te dayalo daso dino bhavatayen taptah |sarvaistyakto dvarite'tr prasanstho'han man matah palayady svabalam ||2||

भावार्थ
"मां मातः पालयाद्य स्वबालम्" — हे माते, आजच आपल्या बाळाचे पालन कर. पुरुष संन्याशाला "माता" म्हणून हाक मारणे दत्तसंप्रदायात रूढ आहे. आणि "सर्वैस्त्यक्तो" — सर्वांनी टाकलेला; ज्याला कोणी उरले नाही तो गुरुच्या दारात उभा आहे.

आलोक्यमामच्युत ईश्वरोऽपि भीतोऽगमत् सागरसप्रशैलान् ।सत्यंचते हृत्कमले स्थितो यः श्रान्तं च मां दर्शय वासुदेव ॥३॥

aalokyamamachyut ishvaro'pi bhito'gamat sagarasaprashailan |satyanchate hrutkamale sthito yah shrantan ch man darshay vasudev ||3||

भावार्थ
"श्रान्तं च मां दर्शय वासुदेव" — थकलेल्या मला दर्शन दे. समारोप मागणीने नव्हे, थकव्याच्या कबुलीने होतो; आणि तीच कबुली सर्वात प्रामाणिक प्रार्थना ठरते.

10. आई आई म्हणुनी

Aai Aai Mhanuni · स्वतंत्र वाचा · Read separately →

आई आई म्हणुनी निशिदिनी वात्सल्य राहो ।प्रेम वोसंडल्या विमल तव रसे चित्त हे शुद्ध होई ।भावे सद्भाव वाढे पदकमली तुझ्या ऐक्य भावे रमावे ।वाटे मांगल्य धामी त्यजुनी निजजनु भिन्न भाव नूरावे ॥

aai aai mhanuni nishidini vatsaly raho |prem vosandalya vimal tav rase chitt he shuddh hoi |bhave sadbhav vadhe padakamali tujhya aiky bhave ramave |vate mangaly dhami tyajuni nijajanu bhinn bhav nurave ||

भावार्थ
चार ओळींत एक संपूर्ण प्रवास आहे. पहिली ओळ केवळ हाक — रात्रंदिवस "आई आई" म्हणत राहणे. दुसरीत त्या हाकेचा परिणाम: प्रेम ओसंडून वाहते आणि चित्त शुद्ध होते. तिसरीत भाव वाढून ऐक्यभावाची गोडी लागते. आणि चौथीत भिन्नभाव उरत नाही — "भिन्न भाव नूरावे". नामापासून सुरू होऊन अद्वैतात संपणारी रचना, आणि तीही केवळ चार ओळींत.
अक्षर · Reading type

Applies to every page and is remembered on this device.

तुमचा अभिप्राय · Your feedback

चूक आढळली? पाठभेद आहे? कोणत्याही भाषेत लिहा — मराठी, हिंदी किंवा English.