अष्टक संग्रह

Ashtak Sangraha — Ashtaks of Khandoba, Bhairav and Devi

संपूर्ण पाठ · Complete Ashtak Sangraha Stotra Lyrics

खंडोबा — अष्टक १ ले

समर्था मल्हारी परम पुरुषा पार न कळे ।शिवा विश्वधारा हृदयी जपता पालक कळे ।दीनाच्या दातारा ठाव तुजविण सर्व नामिली ।दयाळा मैराळा सकळ जन पाळा महिपती ॥१॥

samartha malhari param purusha par n kale |shiva vishvadhara hrudayi japata palak kale |dinachya datara thav tujavin sarv namili |dayala mairala sakal jan pala mahipati ||1||

भावार्थ
समर्थ मल्हारी, परम पुरुष — ज्याचा पार लागत नाही. शिवस्वरूप, विश्वाचा आधार, आणि हृदयात जपला असता पालक म्हणून प्रकट होणारा. दीनांचा दाता आणि एकमेव ठाव. अष्टकाची सुरुवात "पार न कळे" या कबुलीने होते — वर्णन करण्याआधीच वर्णनाची मर्यादा मान्य केली आहे.

शशी रेखा भाळी शिरी मुकुट दिव्यांबर ल्ये ।गळा माळा भाळा कनक तनु भंडार उधळे ।उभा गंगा गौरी उभय निळ अंकी विलसती ।दयाळा मैराळा सकळ जन पाळा महिपती ॥२॥

shashi rekha bhali shiri mukut divyambar lye |gala mala bhala kanak tanu bhandar udhale |ubha ganga gauri ubhay nil anki vilasati |dayala mairala sakal jan pala mahipati ||2||

भावार्थ
कपाळी चंद्रकोर, मस्तकी मुकुट, दिव्य वस्त्रे. गळ्यात माळा आणि सोनेरी देहावर भंडाऱ्याची उधळण — जेजुरीच्या भंडाऱ्याचे चित्र. दोन्ही बाजूंना गंगा आणि गौरी. खंडोबाचे लोकदैवत रूप आणि शिवरूप एकाच कडव्यात.

कसा होशी अश्वारूढ करी खड्गु असे ।मणिमल्ल युद्धी आणि क्षीण ब्रह्मांडु लटके ।तुझे धाके वैरी पटः पटः शतः प्राण त्यजिती ।दयाळा मैराळा सकळ जन पाळा महिपती ॥३॥

kasa hoshi ashvarudh kari khadgu ase |manimall yuddhi aani kshin brahmandu latake |tujhe dhake vairi patah patah shatah pran tyajiti |dayala mairala sakal jan pala mahipati ||3||

अनाथांच्या नाथा अभिनव कसे रूप धरिले ।पलापे खेळा असुर मारणे मल्लासी वधिले ।निमी लेकी तुझी स्तुति निजमुखी वेद करिती ।दयाळा मैराळा सकळ जन पाळा महिपती ॥४॥

anathanchya natha abhinav kase rup dharile |palape khela asur marane mallasi vadhile |nimi leki tujhi stuti nijamukhi ved kariti |dayala mairala sakal jan pala mahipati ||4||

भावार्थ
अनाथांचा नाथ, ज्याने असुरांच्या नाशासाठी अभिनव रूप धारण केले आणि मल्लासुराचा वध केला. वेद स्वतःच्या मुखाने ज्याची स्तुती करतात — लोकदैवताला वैदिक प्रतिष्ठा देणारी ओळ.

तुझे पायी राहो अचळ मन माझे निशिदिनी ।भवाब्धी हा तारी तुजविण दुजे अन्य न मनी ।त्वरेने गोसावी मूर्ति प्रभु करी आस पुरवी ।दयाळा मैराळा सकळ जन पाळा महिपती ॥५॥

tujhe payi raho achal man majhe nishidini |bhavabdhi ha tari tujavin duje any n mani |tvarene gosavi murti prabhu kari aas puravi |dayala mairala sakal jan pala mahipati ||5||

भावार्थ
माझे मन रात्रंदिवस तुझ्या पायी अचल राहो. हा भवसागर तार; तुझ्यावाचून दुसरे काही मनात नाही. समारोप मागणीने नव्हे, स्थिरतेच्या इच्छेने होतो.

खंडोबा — अष्टक २ रे

साली गूढ मी दृढ चिन्ही असेना ।तुझे ध्यान चिद्रूप देही दिसेना ।नसे शक्ति सत्कीर्तिनी गुण गाया ।कसा तारिसी स्वामी मार्तंड राया ॥१॥

sali gudh mi drudh chinhi asena |tujhe dhyan chidrup dehi disena |nase shakti satkirtini gun gaya |kasa tarisi svami martand raya ||1||

भावार्थ
हे अष्टक संपूर्णपणे स्वतःच्या अपात्रतेची कबुली आहे. ध्यान लागत नाही, चिद्रूप दिसत नाही, गुण गाण्याची शक्तीही नाही — मग "कसा तारिसी स्वामी मार्तंड राया?" हा प्रश्न प्रत्येक कडव्याच्या शेवटी परत येतो. तक्रार नाही, प्रामाणिक असहायता.

अधैर्यपणे चित्त हे चंचलत्व ।न जाणो महापंच भुलादिलत्व ।नव्हे योग अभ्यास कांही अराया ।कसा तारिसी स्वामी मार्तंड राया ॥२॥

adhairyapane chitt he chanchalatv |n jano mahapanch bhuladilatv |navhe yog abhyas kanhi araya |kasa tarisi svami martand raya ||2||

आम्हा ज्ञान विज्ञान सज्ञान नाही ।वृथा पुष्ट हो सर्वदा सर्व देही ।त्वरे लागल वाळ पाही धराया ।कसा तारिसी स्वामी मार्तंड राया ॥३॥

aamha jnan vijnan sajnan nahi |vrutha pusht ho sarvada sarv dehi |tvare lagal val pahi dharaya |kasa tarisi svami martand raya ||3||

आम्ही खेचरी भूचरी काय जाणो ।प्रपंचिक व्यवहार हा सर्व मानो ।त्वरे सर्व आयुष्य लागे सराया ।कसा तारिसी स्वामी मार्तंड राया ॥४॥

aamhi khechari bhuchari kay jano |prapanchik vyavahar ha sarv mano |tvare sarv aayushy lage saraya |kasa tarisi svami martand raya ||4||

भावार्थ
खेचरी आणि भूचरी या योगमुद्रा आम्हांला माहीत नाहीत; आम्ही प्रपंचाचा व्यवहार तेवढा जाणतो. आणि आयुष्य झपाट्याने सरत चालले आहे. साधनेविना संपणाऱ्या आयुष्याची जाणीव, अगदी थेट शब्दांत.

उघडेना कधी योग तीर्थाटनाचा ।न घडेल कधी संग साधु जनांचा ।नव्हे नाम की नित्य नाम स्मराया ।कसा तारिसी स्वामी मार्तंड राया ॥५॥

ughadena kadhi yog tirthatanacha |n ghadel kadhi sang sadhu janancha |navhe nam ki nity nam smaraya |kasa tarisi svami martand raya ||5||

बहु आळशी भ्रान्ती दुर्वासनेचा ।मना छंद तो इंद्रिये पोषणाचा ।नदी दुथडी नाव जुनी तराया ।कसा तारिसी स्वामी मार्तंड राया ॥६॥

bahu aalashi bhranti durvasanecha |mana chhand to indriye poshanacha |nadi duthadi nav juni taraya |kasa tarisi svami martand raya ||6||

भावार्थ
"नदी दुथडी नाव जुनी तराया" — नदी दुथडी भरून वाहते आहे आणि तरून जाण्यासाठी नाव मात्र जुनी. संपूर्ण अष्टकातील सर्वात सुंदर प्रतिमा: संकट मोठे, साधन जीर्ण.

मनी कुत्सिता येत नाना पुकारी ।चुकेना पुनर्जन्म त्याचे विकारी ।उपायास तू सांग भाले तराया ।कसा तारिसी स्वामी मार्तंड राया ॥७॥

mani kutsita yet nana pukari |chukena punarjanm tyache vikari |upayas tu sang bhale taraya |kasa tarisi svami martand raya ||7||

दिनानाथ तू दीन बंधू दयाळा ।त्वरे धांव रे प्रेमळीच्या नृपाळा ।म्हणे केशव क्लेश माझे हराया ।कसा तारिसी स्वामी मार्तंड राया ॥८॥

dinanath tu din bandhu dayala |tvare dhanv re premalichya nrupala |mhane keshav klesh majhe haraya |kasa tarisi svami martand raya ||8||

भावार्थ
समारोपात रचनाकाराची नाममुद्रा — "म्हणे केशव". दिनानाथ, दीनबंधू, दयाळ अशी तीन संबोधने देऊन शेवटी एकच मागणी: माझे क्लेश हर.

खंडोबा — अष्टक ३ रे

त्रिलोक्यी मणिमल्ल दैत्य सकळ अनिवार्य झाले महि ।तेणे ब्राह्मण यज्ञ होम हवने विध्वंसिले सर्वही ।आले ते समयी सदाशिव स्वये सोडूनी ब्रह्मांड हो ।तो हा पाहू चला कृपाळ निधी मल्हारी मार्तंड हो ॥१॥

trilokyi manimall daity sakal anivary jhale mahi |tene brahman yajn hom havane vidhvansile sarvahi |aale te samayi sadashiv svaye soduni brahmand ho |to ha pahu chala krupal nidhi malhari martand ho ||1||

भावार्थ
मणि आणि मल्ल या दैत्यांनी तिन्ही लोकांत उच्छाद मांडला आणि ब्राह्मणांचे यज्ञ-होम उद्ध्वस्त केले. तेव्हा सदाशिव स्वतः ब्रह्मांड सोडून पृथ्वीवर आले — खंडोबाच्या अवताराची कथा येथून सुरू होते.

संग देउनि सप्तकोटी गण हे आले असे भूतळा ।खंडेराय म्हणूनिया हार गळा सुखसंपत्तीची निळा ।सत्क्रोधे मणिमल्ल मर्दुनि पहा केले असे हेतु हो ।तो हा पाहू चला कृपाळ निधी मल्हारी मार्तंड हो ॥२॥

sang deuni saptakoti gan he aale ase bhutala |khanderay mhanuniya har gala sukhasampattichi nila |satkrodhe manimall marduni paha kele ase hetu ho |to ha pahu chala krupal nidhi malhari martand ho ||2||

भावार्थ
सात कोटी गणांसह भूतलावर आले आणि "खंडेराय" हे नाव धारण केले. सत्क्रोधाने — म्हणजे धर्मासाठीच्या क्रोधाने — मणिमल्लाचे मर्दन केले.

संतोषे जन सर्वदा उधळिती भंडार देवावरी ।आपणसे विजयी म्हणूनी दिवट्या लखलखीत्या प्रेमे ।केल वास शिवे लक्ष्या उजळल्या निद्रा छिले ।तो हा पाहू चला कृपाळ निधी मल्हारी मार्तंड हो ॥३॥

santoshe jan sarvada udhaliti bhandar devavari |aapanase vijayi mhanuni divatya lakhalakhitya preme |kel vas shive lakshya ujalalya nidra chhile |to ha pahu chala krupal nidhi malhari martand ho ||3||

घेतां हा भंडार तूप दमना सोद्भाग्य हे राखिले ।गाजी ब्राह्मण सदा होम हवने धर्मस्थळे स्थापिले ।गाती भक्त मुनी सिद्धी जन सदा सत्कीर्ती उदंड हो ।तो हा पाहू चला कृपाळ निधी मल्हारी मार्तंड हो ॥४॥

ghetan ha bhandar tup damana sodbhagy he rakhile |gaji brahman sada hom havane dharmasthale sthapile |gati bhakt muni siddhi jan sada satkirti udand ho |to ha pahu chala krupal nidhi malhari martand ho ||4||

प्रारंभी स्थळ प्रेमरी लयपुरी वाढीस झाल असे ।नळदुर्गी निसरे विशेष चवरे हे जेजुरी चे दिसे ।सातारा हिवी पांचवा किल्ल्यांत पृथ्वील नवखंड हो ।तो हा पाहू चला कृपाळ निधी मल्हारी मार्तंड हो ॥५॥

prarambhi sthal premari layapuri vadhis jhal ase |naladurgi nisare vishesh chavare he jejuri che dise |satara hivi panchava killyant pruthvil navakhand ho |to ha pahu chala krupal nidhi malhari martand ho ||5||

भावार्थ
खंडोबाच्या प्रमुख स्थानांची यादी — प्रेमपुरी, नळदुर्ग, जेजुरी, सातारा. भाविक ज्या क्षेत्रांना जातात ती नावानिशी नोंदवली आहेत; अष्टक हे भक्तिस्तोत्र असण्यासोबत क्षेत्रसूचीही आहे.

शोभे दिव्य कळा सुरंग पिवळा आषाढ पर्यंत हो ।आले लोचन पाहला मुखमराशी तो म्हाळसाकांत हो ।अश्वारूढ करी स्वयंभू सकळे तो शांत मार्तंड हो ।तो हा पाहू चला कृपाळ निधी मल्हारी मार्तंड हो ॥६॥

shobhe divy kala surang pivala aashadh paryant ho |aale lochan pahala mukhamarashi to mhalasakant ho |ashvarudh kari svayambhu sakale to shant martand ho |to ha pahu chala krupal nidhi malhari martand ho ||6||

कोणा हया कुळ देवतासी नमुनी जो नित्य भावे भजे ।त्याला काम उणे न मागलाच सदनी अप्राप्त वस्तु ।दासा देईल भुक्ति मुक्ति सकळी नासोनी पाखंड हो ।तो हा पाहू चला कृपाळ निधी मल्हारी मार्तंड हो ॥७॥

kona haya kul devatasi namuni jo nity bhave bhaje |tyala kam une n magalach sadani aprapt vastu |dasa deil bhukti mukti sakali nasoni pakhand ho |to ha pahu chala krupal nidhi malhari martand ho ||7||

भावार्थ
जो या कुलदेवतेला नमून नित्य भावाने भजतो, त्याला काहीही उणे पडत नाही आणि न मागताही मिळते. भुक्ती आणि मुक्ती दोन्ही. कुलदैवत ही संकल्पना मराठी घरांत मध्यवर्ती आहे — पिढ्यान्पिढ्या एकच देवता, आणि हे अष्टक तिच्यासाठीच लिहिले गेले आहे.

मार्गी अष्टक जो वठेल अथवा देखील नित्याचरणी ।त्याचा हो सकळ काळ दास्य करुनी राहील हा हो खरे ।तेथे हा निजरंग पूर्ण भरल वाकनिया बंधु हो ।तो हा पाहू चला कृपाळ निधी मल्हारी मार्तंड हो ॥८॥

margi ashtak jo vathel athava dekhil nityacharani |tyacha ho sakal kal dasy karuni rahil ha ho khare |tethe ha nijarang purn bharal vakaniya bandhu ho |to ha pahu chala krupal nidhi malhari martand ho ||8||

खंडोबा — अष्टक ४ थे

मर्दोनी मणिमल्ल प्रेमपुरी विराजे ।व्यालागी भक्तजन वत्सल नामसाजे ।भक्तांसी रक्षानि सदा भय सर्व वारी ।मार्तंड भैरव म्हणा भव सौख्यकारी ॥१॥

mardoni manimall premapuri viraje |vyalagi bhaktajan vatsal namasaje |bhaktansi rakshani sada bhay sarv vari |martand bhairav mhana bhav saukhyakari ||1||

त्याचे सदा विळसली निध वाम भागी ।ते म्हाळसा सुनराला वर हात कांगी ।दासासी जो निजसुखे भवसिंधु तारी ।मार्तंड भैरव म्हणा भव सौख्यकारी ॥२॥

tyache sada vilasali nidh vam bhagi |te mhalasa sunarala var hat kangi |dasasi jo nijasukhe bhavasindhu tari |martand bhairav mhana bhav saukhyakari ||2||

देवानिया चरण पंकज छत्र मौळी ।नासोनि दुःख भ्रांति तुझी विशेष केली ।तो काय भक्तजन आपले न तारी ।मार्तंड भैरव म्हणा भव सौख्यकारी ॥३॥

devaniya charan pankaj chhatr mauli |nasoni duhkh bhranti tujhi vishesh keli |to kay bhaktajan aapale n tari |martand bhairav mhana bhav saukhyakari ||3||

भावार्थ
ज्याने दुःख आणि भ्रांती नाहीशी केली, तो आपल्या भक्तजनांना तारणार नाही का? — प्रश्नरूपाने विश्वास व्यक्त करण्याची ही पद्धत अष्टकांत वारंवार येते.

मोसा महीवर महिपती नांद तो हे ।जाऊनि जेजुरी पुरी जगदीश पाहे ।देऊळ सौख्य तुजवण पूर्ण दयावतारी ।मार्तंड भैरव म्हणा भव सौख्यकारी ॥४॥

mosa mahivar mahipati nand to he |jauni jejuri puri jagdish pahe |deul saukhy tujavan purn dayavatari |martand bhairav mhana bhav saukhyakari ||4||

मोसा महीवर महिपती नांदलो हे ।तूं का व्यथाचि आमसी जाऊनि त्यासी पाहे ।तत्काळ तो करील मोक्ष पदाधिकारी ।मार्तंड भैरव म्हणा भव सौख्यकारी ॥५॥

mosa mahivar mahipati nandalo he |tun ka vyathachi aamasi jauni tyasi pahe |tatkal to karil moksh padadhikari |martand bhairav mhana bhav saukhyakari ||5||

संसार दूर करणे म्हणवूनि योगी ।मल्हारी रूप धारिले अवतार संगी ।खड्ग करी धरुनिया वाहिले सुररारी ।मार्तंड भैरव म्हणा भव सौख्यकारी ॥६॥

sansar dur karane mhanavuni yogi |malhari rup dharile avatar sangi |khadg kari dharuniya vahile surarari |martand bhairav mhana bhav saukhyakari ||6||

मल्हारी देव म्हणली सूर सर्व त्याले ।मावे कधी नमिली पद पंकजाले ।भंडार चर्चुन तनू मदनांत करी ।मार्तंड भैरव म्हणा भव सौख्यकारी ॥७॥

malhari dev mhanali sur sarv tyale |mave kadhi namili pad pankajale |bhandar charchun tanu madanant kari |martand bhairav mhana bhav saukhyakari ||7||

भावे यथार्थ कायिले व्दिप भीधारणे ।मावे पडेल नर जो जरि निर्विकारी ।मार्तंड भैरव म्हणा भव सौख्यकारी ॥८॥

bhave yatharth kayile vdip bhidharane |mave padel nar jo jari nirvikari |martand bhairav mhana bhav saukhyakari ||8||

खंडोबा — अष्टक ५ वे

असा पातकी सांगु मी काय देवा ।कधी नाही केली मनोभावे सेवा ।नसे वंदिले म्या तुझे नीच पाया ।मला तारीरे तारी मार्तंड राया ॥१॥

asa pataki sangu mi kay deva |kadhi nahi keli manobhave seva |nase vandile mya tujhe nich paya |mala tarire tari martand raya ||1||

भावार्थ
हे अष्टक पूर्णपणे कबुलीचे आहे — कधी सेवा केली नाही, कधी पाया पडलो नाही, कधी नाव घेतले नाही. आणि तरीही "मला तारीरे तारी". पात्रतेचा दावा न करता केलेली मागणी हीच खरी शरणागती.

कधी घातले नाही येक कोट झोळी ।कधी लाविली नाही म्या निज दिवटी ।तुझे नाम कैसे वदनी न दाया ।मला तारीरे तारी मार्तंड राया ॥२॥

kadhi ghatale nahi yek kot jholi |kadhi lavili nahi mya nij divati |tujhe nam kaise vadani n daya |mala tarire tari martand raya ||2||

कधी मागिलली नाही म्या तुझी वारी ।कधी देखिली नाही म्या प्रेम पुरी ।मनी मागिले नाही हींयासी जाया ।मला तारीरे तारी मार्तंड राया ॥३॥

kadhi magilali nahi mya tujhi vari |kadhi dekhili nahi mya prem puri |mani magile nahi hinyasi jaya |mala tarire tari martand raya ||3||

कधी उचलली नाही म्या तुझी टाळी ।कधी चर्चिन नाही भंडार भाळी ।देह पुष्ट झाल वृथाशी पहाया ।मला तारीरे तारी मार्तंड राया ॥४॥

kadhi uchalali nahi mya tujhi tali |kadhi charchin nahi bhandar bhali |deh pusht jhal vruthashi pahaya |mala tarire tari martand raya ||4||

कधीही मार्गद्वार कुळक बळी ।हयवाहन देखिले नाही म्या दिव्य दृष्टी ।मनी हेल हा धूमभारी पहाया ।मला तारीरे तारी मार्तंड राया ॥५॥

kadhihi margadvar kulak bali |hayavahan dekhile nahi mya divy drushti |mani hel ha dhumabhari pahaya |mala tarire tari martand raya ||5||

तुझे महात्म्य मी कोणिके काही कळी ।तुझे प्रेमळू भक्त मी काय जाणी ।तुझे दर्शना लगी कुळीच आया ।मला तारीरे तारी मार्तंड राया ॥६॥

tujhe mahatmy mi konike kahi kali |tujhe premalu bhakt mi kay jani |tujhe darshana lagi kulich aaya |mala tarire tari martand raya ||6||

दिशा दाक्षिणी प्रेमपुरी पहाया ।मार्तंड अवतार हा पूर्ण देवा ।तया वर्णिनो वंश माझा तराया ।मला तारीरे तारी मार्तंड राया ॥७॥

disha dakshini premapuri pahaya |martand avatar ha purn deva |taya varnino vansh majha taraya |mala tarire tari martand raya ||7||

तुझी अष्टके वर्णिली देव राया ।कृपा सागरा भवत तुझे तराया ।भैरव हा वंदिलो नीळ पाया ।मला तारीरे तारी मार्तंड राया ॥८॥

tujhi ashtake varnili dev raya |krupa sagara bhavat tujhe taraya |bhairav ha vandilo nil paya |mala tarire tari martand raya ||8||

भावार्थ
खंडोबाच्या पाच अष्टकांचा समारोप — "तुझी अष्टके वर्णिली देव राया". आणि शेवटच्या ओळीत भैरवाला वंदन, जे पुढील अष्टकाची ओळख करून देते. संग्रहाची रचना विचारपूर्वक केलेली आहे.

भैरव — अष्टक भैरवाचे

भुजंगासनी रुद्र कालाग्नी व्हेरी ।प्रलापी बहु दंड त्रिशूळ धारी ।विधी वर्णिला शब्द कुंठीत झाले ।नमस्कार जोगेश्वरीच्या चरणा ॥१॥

bhujangasani rudr kalagni vheri |pralapi bahu dand trishul dhari |vidhi varnila shabd kunthit jhale |namaskar jogeshvarichya charana ||1||

भावार्थ
भैरवाचे रूप — सर्पासनावर बसलेला रुद्र, कालाग्नीसारखा, दंड आणि त्रिशूळ धारण करणारा. आणि वर्णन करताना ब्रह्मदेवाचेही शब्द कुंठित झाले. रूपवर्णन करून लगेच वर्णनाची अशक्यता सांगणे, ही अष्टकांची पद्धत.

बहु चांगले नाम हया नाथजीचे ।मुखी बोल्ला प्राप्त कैवल्य साचे ।बहु हल्लो नव्हे सान्निध्य गेल ।नमस्कार जोगेश्वरीच्या चरणा ॥२॥

bahu changale nam haya nathajiche |mukhi bolla prapt kaivaly sache |bahu hallo navhe sannidhy gel |namaskar jogeshvarichya charana ||2||

मही दाटली दैत्य भारे कठिनी ।म्हणे धावा रे पावरे हवळ पाणी ।धरी देश तो धर्म स्थापावयाला ।नमस्कार जोगेश्वरीच्या चरणा ॥३॥

mahi datali daity bhare kathini |mhane dhava re pavare haval pani |dhari desh to dharm sthapavayala |namaskar jogeshvarichya charana ||3||

क्षमा दाक्षिणी लोचनी रक्तवर्णी ।म्हणे विघ्न भक्तासी न बाधे म्हणुनी ।करी मर्दना दुष्ट चांडाळ त्याला ।नमस्कार जोगेश्वरीच्या चरणा ॥४॥

kshama dakshini lochani raktavarni |mhane vighn bhaktasi n badhe mhanuni |kari mardana dusht chandal tyala |namaskar jogeshvarichya charana ||4||

जिला भाविका देव सन्निध आहे ।अभाग्या नरा आपुली तो हीन राहे ।जशी भावना त्या तशी प्राप्त त्याला ।नमस्कार जोगेश्वरीच्या चरणा ॥५॥

jila bhavika dev sannidh aahe |abhagya nara aapuli to hin rahe |jashi bhavana tya tashi prapt tyala |namaskar jogeshvarichya charana ||5||

भावार्थ
"जशी भावना त्या तशी प्राप्त त्याला" — ज्याची जशी भावना, त्याला तसेच प्राप्त होते. देव भाविकाजवळ आहे आणि अभाग्याला दूर वाटतो; अंतर देवाने ठेवलेले नाही, भावनेने.

महाराज दाता फार थोर दानी ।तुझे गाळिली वेद शास्त्री पुराणी ।नव्हे विन्मुखे शरण येती त्याला ।नमस्कार जोगेश्वरीच्या चरणा ॥६॥

maharaj data phar thor dani |tujhe galili ved shastri purani |navhe vinmukhe sharan yeti tyala |namaskar jogeshvarichya charana ||6||

आणुरेणू ब्रह्मांड पर्यंत सत्ता ।तुझी वागवी स्वामिया आदिनाथा ।दिनानाकळे भ्रांतीने भुलविला ।नमस्कार जोगेश्वरीच्या चरणा ॥७॥

aanurenu brahmand paryant satta |tujhi vagavi svamiya aadinatha |dinanakale bhrantine bhulavila |namaskar jogeshvarichya charana ||7||

लया विद्या हे वाहिनाले म्हणुनी ।असा भरवसा नाग नाथासी आला ।नमस्कार जोगेश्वरीच्या चरणा ॥८॥

laya vidya he vahinale mhanuni |asa bharavasa nag nathasi aala |namaskar jogeshvarichya charana ||8||

भावार्थ
समारोपात फलश्रुती सुचवली आहे — जो हे अष्टक नित्य भावाने वाचतो त्याला विद्या आणि आधार मिळतो.

देवी — अष्टक देवीचे (१)

लक्ष कोटी चंद्र किरण सुप्रचंड विलसती ।म्हणे चंद्र बिंबवदन दीप्ती माझी जेजुरी ।सिंह शिखर अचल वास मल्ल पीठ नायिका ।धर्म अर्थ काम मोक्ष कल्पवृक्ष रेणुका ॥१॥

laksh koti chandr kiran suprachand vilasati |mhane chandr bimbavadan dipti majhi jejuri |sinh shikhar achal vas mall pith nayika |dharm arth kam moksh kalpavruksh renuka ||1||

भावार्थ
रेणुकेचे वर्णन — लक्ष कोटी चंद्रकिरणांचे तेज, सिंहावर आरूढ, अचल शिखरावर वास. आणि ध्रुवपद चारही पुरुषार्थ मागते: धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष देणारा कल्पवृक्ष म्हणजे रेणुका.

आवडी अरुण वदन नेत्र कर्ण कुंडले ।डोलतांती पुष्पहार सुगंध फार दाटले ।अष्ट दंड बाजुबंद कंकणादि मुद्रिका ।धर्म अर्थ काम मोक्ष कल्पवृक्ष रेणुका ॥२॥

aavadi arun vadan netr karn kundale |dolatanti pushpahar sugandh phar datale |asht dand bajuband kankanadi mudrika |dharm arth kam moksh kalpavruksh renuka ||2||

चंदनाळ पद्मराग पांच हिरे साळ ।धायी घोळ कोरमाळ चंद्रहार वेगळा ।पैंजणादि भूषणांनी लेपविल्या जाटुळा ।धर्म अर्थ काम मोक्ष कल्पवृक्ष रेणुका ॥३॥

chandanal padmarag panch hire sal |dhayi ghol koramal chandrahar vegala |painjanadi bhushananni lepavilya jatula |dharm arth kam moksh kalpavruksh renuka ||3||

उग्रचाप बाणभूळ खड्ग मिरवे छुरी ।उग्र दृष्टी पाहलाची काळ झोप अंतरी ।उग्र सिंह वाहन उग्र ध्यान दैत्य अंतका ।धर्म अर्थ काम मोक्ष कल्पवृक्ष रेणुका ॥४॥

ugrachap banabhul khadg mirave chhuri |ugr drushti pahalachi kal jhop antari |ugr sinh vahan ugr dhyan daity antaka |dharm arth kam moksh kalpavruksh renuka ||4||

इंद्र दत्त मुनींद्र विष्णु ब्रह्मदेव वंदिली ।अनादि अंती ठाव राहिल आदिशक्ति भगवती ।त्र्यंबकं चंबु मुंडु खंडु विखंडु धारी अंबिका ।धर्म अर्थ काम मोक्ष कल्पवृक्ष रेणुका ॥५॥

indr datt munindr vishnu brahmadev vandili |anadi anti thav rahil aadishakti bhagavati |tryambakan chambu mundu khandu vikhandu dhari ambika |dharm arth kam moksh kalpavruksh renuka ||5||

अचल कोटी ब्रह्मांडु पोटी पूर्वमुख बैसली ।आदि अंती ठाव राहिल विश्व जननी भारली ।सव्य भागी दत्त अग्नी वामभागी कालिका ।धर्म अर्थ काम मोक्ष कल्पवृक्ष रेणुका ॥६॥

achal koti brahmandu poti purvamukh baisali |aadi anti thav rahil vishv janani bharali |savy bhagi datt agni vamabhagi kalika |dharm arth kam moksh kalpavruksh renuka ||6||

भावार्थ
कोटी ब्रह्मांडे जिच्या पोटी आहेत ती पूर्वाभिमुख बसली आहे. उजव्या बाजूला दत्त आणि अग्नी, डाव्या बाजूला कालिका. माहूरगडाच्या रेणुकेचे हे वर्णन — जिथे दत्तात्रेय आणि रेणुका यांचे नाते सांगितले जाते.

पर्वतागी वासी पक्षी अंबा अंबा बोलती ।चारी खाणी वृक्षरानी भवानी ध्यानी डोलती ।अवतार कल्पसार बंधु मुद्रि तारका ।धर्म अर्थ काम मोक्ष कल्पवृक्ष रेणुका ॥७॥

parvatagi vasi pakshi amba amba bolati |chari khani vruksharani bhavani dhyani dolati |avatar kalpasar bandhu mudri taraka |dharm arth kam moksh kalpavruksh renuka ||7||

भावार्थ
पर्वतावरील पक्षीही "अंबा अंबा" बोलतात आणि चारही खाणींतील वृक्ष ध्यानात डोलतात. सृष्टीच सर्वत्र तिचे नाम घेते आहे — भक्तीचे हे विश्वव्यापी चित्र या अष्टकाचे वैशिष्ट्य.

धन्य नाथ धाम पुण्य पाहलाची आभा ।अंबा दर्शनांत भवत अभवत होती आम्ही ।म्हणूनी विष्णुदास नीळ भवत पाऊल सुखा ।धर्म अर्थ काम मोक्ष कल्पवृक्ष रेणुका ॥८॥

dhany nath dham puny pahalachi aabha |amba darshanant bhavat abhavat hoti aamhi |mhanuni vishnudas nil bhavat paul sukha |dharm arth kam moksh kalpavruksh renuka ||8||

देवी — अष्टक देवीचे (२)

आदिशक्ति आदिमाय सर्व विश्व व्यापिका ।दुष्ट नष्ट नाशिके निराक्षसा संहारिके ।ब्रह्म देव विष्णु रुद्र पूजितांती कालिका ।भक्त काम कल्पद्रुम मोक्षदानी अंबिका ॥१॥

aadishakti aadimay sarv vishv vyapika |dusht nasht nashike nirakshasa sanharike |brahm dev vishnu rudr pujitanti kalika |bhakt kam kalpadrum mokshadani ambika ||1||

भावार्थ
आदिशक्ती, आदिमाया आणि सर्व विश्वात व्यापून राहणारी. दुष्टांचा नाश करणारी आणि ब्रह्मा, विष्णू व रुद्र या तिघांनीही पूजिलेली. ध्रुवपद तिला "भक्तांच्या कामनांचा कल्पद्रुम आणि मोक्ष देणारी अंबिका" म्हणते.

क्रोध काम मत्सरादि पाप ताप हारिणी ।संत भक्त साधु ह्यासी हर्ष मुक्ति दायिनी ।माहुरिया भायी लेसी आदिशक्ति रेणुका ।भक्त काम कल्पद्रुम मोक्षदानी अंबिका ॥२॥

krodh kam matsaradi pap tap harini |sant bhakt sadhu hyasi harsh mukti dayini |mahuriya bhayi lesi aadishakti renuka |bhakt kam kalpadrum mokshadani ambika ||2||

भावार्थ
क्रोध, काम आणि मत्सर या पापतापांचे हरण करणारी. आणि "माहुरिया" — माहूरगड, जिथे रेणुकेचे शक्तिपीठ आहे; कुलदैवत असणाऱ्या घरांसाठी हा उल्लेख विशेष.

उच्छ मच्छ दीपमान मुखनोही शोभिनी ।हुंडी हार त्या परीच राखउयादि सांविली ।पायी पैंजणादि हुंडी चंद्रहार नेटका ।भक्त काम कल्पद्रुम मोक्षदानी अंबिका ॥३॥

uchchh machchh dipaman mukhanohi shobhini |hundi har tya parich rakhauyadi sanvili |payi painjanadi hundi chandrahar netaka |bhakt kam kalpadrum mokshadani ambika ||3||

साधुसंत देवीदास दर्शनासी ठाकली ।स्नान दान तीर्थ पान सर्वसांग सारिली ।रिद्धी सिद्धी दासी द्वारी आणि अष्टनायका ।भक्त काम कल्पद्रुम मोक्षदानी अंबिका ॥४॥

sadhusant devidas darshanasi thakali |snan dan tirth pan sarvasang sarili |riddhi siddhi dasi dvari aani ashtanayaka |bhakt kam kalpadrum mokshadani ambika ||4||

आदिकाल थोर मान लोहो कोपरी ।स्थापिली धरासी लोक जोगवा घरोघरी ।उत्सवासी नाही पार वर्णु काय मी मुका ।भक्त काम कल्पद्रुम मोक्षदानी अंबिका ॥५॥

aadikal thor man loho kopari |sthapili dharasi lok jogava gharoghari |utsavasi nahi par varnu kay mi muka |bhakt kam kalpadrum mokshadani ambika ||5||

भावार्थ
"जोगवा घरोघरी" — जोगवा मागण्याची परंपरा घराघरात पोहोचली. आणि शेवटी रचनाकाराची नम्रता: "वर्णु काय मी मुका" — मी मुका, काय वर्णन करू?

शुद्ध पापी ज्या न ज्ञान अंबा अंबा बोलली ।वृक्ष वा तळादि ते ही अंबा ध्यानी डोलती ।दुष्ट कुष्ट सोशिनार जोडलानी घालका ।भक्त काम कल्पद्रुम मोक्षदानी अंबिका ॥६॥

shuddh papi jya n jnan amba amba bolali |vruksh va taladi te hi amba dhyani dolati |dusht kusht soshinar jodalani ghalaka |bhakt kam kalpadrum mokshadani ambika ||6||

पापरास ज्ञान काय थोर थोर भागले ।मागुनी दत्त ते ही माहुरासी सोपले ।वेदचार कुष्टी फार नेलि नेलि सांगिका ।भक्त काम कल्पद्रुम मोक्षदानी अंबिका ॥७॥

paparas jnan kay thor thor bhagale |maguni datt te hi mahurasi sopale |vedachar kushti phar neli neli sangika |bhakt kam kalpadrum mokshadani ambika ||7||

देई देव पाद भक्ती नेटकेची सांगणे ।दत्त दास जोडी हस्त राही राही बालका ।भक्त काम कल्पद्रुम मोक्षदानी अंबिका ॥८॥

dei dev pad bhakti netakechi sangane |datt das jodi hast rahi rahi balaka |bhakt kam kalpadrum mokshadani ambika ||8||

भावार्थ
समारोप — "राही राही बालका", राहा राहा बाळा. आठ कडव्यांच्या स्तुतीनंतर देवी बाळाला थांबवते; मागणी करणाऱ्याला उत्तर मिळते.

Ashtak Sangraha विषयी · About this text

A collection of eight ashtaks — five to Shri Khandoba (Malhari Martand), one to Bhairav, and two to the Devi (Renuka of Mahur) — preserved in a handwritten household manuscript and published here for the first time. Each ashtak turns on a single repeated line: *दयाळा मैराळा सकळ जन पाळा महिपती*, *कसा तारिसी स्वामी मार्तंड राया*, *मार्तंड भैरव म्हणा भव सौख्यकारी*. Complete text in Marathi with easy Roman (English letters) script, verse-by-verse भावार्थ and a free PDF — ad-free.

स्रोत · Source: these ashtaks are transcribed from a **handwritten household manuscript** from a Maharashtrian family, not from a printed edition. We could find no online source carrying them, which is precisely why they are here — texts like these survive in one notebook at a time. The transcription has been made with great care, but a few words in the manuscript are genuinely hard to read, and some readings differ from what a printed edition might carry. **If you know these ashtaks and find a line that differs from the one you recite, please tell us through the feedback button below — we will record your reading.** If your family keeps a similar handwritten collection, we would be glad to help preserve it here too.

अक्षर · Reading type

Applies to every page and is remembered on this device.

प्रतिमा · Save or share as an image

The complete Ashtak Sangraha on one image — tap to open it full size, then press and hold to save, or forward it on WhatsApp. Free, no watermark.

Ashtak Sangraha lyrics in Marathi — अष्टक संग्रह, complete text
अष्टक संग्रह — complete stotra lyrics

तुमचा अभिप्राय · Your feedback

चूक आढळली? पाठभेद आहे? कोणत्याही भाषेत लिहा — मराठी, हिंदी किंवा English.